Bệnh trĩ ở người trưởng thành: Phân biệt trĩ nội - trĩ ngoại, tự chăm sóc và khi nào cần can thiệp

NIDDK chia trĩ thành hai nhóm chính theo vị trí so với đường lược trong ống hậu môn:

• Trĩ nội: các búi nằm bên trong trực tràng, phía trên đường lược. Khó nhận biết sớm vì niêm mạc ít cảm giác đau. Triệu chứng đầu tiên thường là chảy máu tươi khi đi tiêu, máu nhỏ giọt hoặc dính phân.
• Trĩ ngoại: nằm bên ngoài ống hậu môn, dưới đường lược, do tĩnh mạch dưới da giãn. Dễ thấy bằng mắt thường, có thể đau khi sưng, ngồi không thoải mái, ngứa hoặc kích ứng vùng hậu môn.
• Trĩ hỗn hợp: kết hợp cả hai.

Trĩ nội được phân thành 4 độ:

• Độ I: chỉ phình lên, chưa sa ra ngoài.
• Độ II: sa khi rặn, tự co lên sau đó.
• Độ III: sa khi rặn, cần đẩy lên bằng tay.
• Độ IV: sa thường trực, không thể đẩy vào trong.

Việc phân độ là cơ sở để bác sĩ tư vấn điều trị: nội khoa, thủ thuật (thắt dây cao su, tiêm xơ) hay phẫu thuật.

Cleveland Clinic và NIDDK liệt kê các yếu tố nguy cơ chính:

• Táo bón mạn tính và rặn mạnh khi đi tiêu.
• Tiêu chảy kéo dài cũng làm tăng áp lực vùng hậu môn.
• Chế độ ăn ít chất xơ, ít rau quả, ít nước.
• Lối sống tĩnh tại: ngồi nhiều giờ liên tục (dân văn phòng, lái xe đường dài).
• Mang vác nặng thường xuyên.
• Mang thai và sau sinh: tử cung lớn chèn ép tĩnh mạch vùng chậu.
• Tuổi cao: mô liên kết yếu dần.
• Cơ địa và yếu tố di truyền.

Trĩ không phải bệnh truyền nhiễm và không phải do "ăn cay" trực tiếp, dù ăn cay nóng kèm rượu bia có thể làm triệu chứng nặng hơn ở người đang có trĩ.

Triệu chứng thường gặp:

• Chảy máu tươi khi đi tiêu (máu phủ trên phân, nhỏ giọt hoặc dính giấy vệ sinh).
• Cảm giác có khối sa hoặc "mảng thịt" ở hậu môn sau khi đi tiêu.
• Ngứa, kích ứng vùng hậu môn.
• Đau hoặc cảm giác khó chịu khi ngồi, đặc biệt khi có trĩ ngoại huyết khối.

Tuy nhiên, chảy máu khi đi tiêu có thể do nguyên nhân khác cần loại trừ: nứt hậu môn, polyp đại trực tràng, viêm đại trực tràng, hay đặc biệt ung thư đại trực tràng – nhất là ở người trên 45 tuổi hoặc có triệu chứng cảnh báo.

NIDDK khuyến cáo không tự chẩn đoán "trĩ" khi:

• Người trên 45-50 tuổi xuất hiện chảy máu tiêu hoá lần đầu.
• Có sụt cân không rõ nguyên nhân, thiếu máu.
• Thay đổi thói quen đi tiêu kéo dài (táo bón hoặc tiêu chảy mới xuất hiện).
• Tiền sử gia đình ung thư đại trực tràng, polyp.

Trong các trường hợp trên, bác sĩ có thể chỉ định nội soi để đánh giá toàn diện.

Theo Mayo Clinic và NHS, phần lớn trĩ độ I-II có thể cải thiện rõ với các biện pháp sau:

• Tăng chất xơ: ăn thêm rau xanh, trái cây, đậu, ngũ cốc nguyên hạt; mục tiêu 25-35g chất xơ/ngày. Bổ sung dần để tránh đầy hơi.
• Uống đủ nước: khoảng 1,5-2L/ngày, nhiều hơn khi nóng/vận động.
• Đi tiêu đúng giờ, không nhịn: không rặn lâu, không ngồi bồn cầu quá 5-10 phút (tránh đọc điện thoại trên bồn cầu).
• Tắm ngồi nước ấm (sitz bath) 10-15 phút, 2-3 lần/ngày khi sưng đau.
• Vệ sinh nhẹ nhàng: dùng nước rửa hoặc khăn ướt không cồn thay cho giấy khô khi sưng.
• Vận động nhẹ: đi bộ, đứng lên đi lại 5 phút mỗi giờ ngồi liên tục.
• Sản phẩm OTC tại chỗ: kem/gel bôi chứa hoạt chất làm dịu, bảo vệ niêm mạc; viên uống hỗ trợ tuần hoàn tĩnh mạch theo tư vấn dược sĩ. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng.
• Giảm đau: paracetamol theo liều thông thường; thận trọng với NSAID nếu đang có chảy máu.

Phần lớn đợt cấp cải thiện trong 7-14 ngày khi áp dụng lối sống và sản phẩm hỗ trợ đúng cách.

Cần đến bác sĩ chuyên khoa tiêu hoá hoặc ngoại - hậu môn trực tràng nếu có:

• Trĩ độ III-IV (sa cố định hoặc cần dùng tay đẩy lên).
• Chảy máu nhiều, lặp lại nhiều ngày, mệt mỏi nghi thiếu máu.
• Đau dữ dội đột ngột, búi trĩ tím đen – nghi trĩ ngoại huyết khối cần xử trí sớm.
• Triệu chứng không cải thiện sau 2-4 tuần tự chăm sóc.
• Có sốt, dịch mủ vùng hậu môn – nghi áp-xe quanh hậu môn.
• Bất kỳ dấu hiệu cảnh báo ung thư đại trực tràng đã liệt kê ở mục trên.

Bác sĩ có thể chỉ định: thắt vòng cao su, tiêm xơ, đốt điện/laser, hoặc phẫu thuật cắt trĩ tùy mức độ. Đừng tự ý dùng các phương pháp dân gian thiếu kiểm chứng (đốt, ngâm hóa chất, đắp lá lạ) – có nguy cơ nhiễm khuẩn nặng.

Trĩ dễ tái phát nếu nguyên nhân gốc không thay đổi. Khuyến cáo dài hạn:

• Duy trì chế độ ăn nhiều chất xơ, đủ nước.
• Đi tiêu đều đặn, không nhịn, không rặn lâu.
• Tránh ngồi quá lâu: với dân văn phòng, đứng dậy đi lại mỗi 30-60 phút.
• Vận động đều: đi bộ, yoga, bơi.
• Quản lý cân nặng, hạn chế rượu bia, ăn cay nóng quá mức khi đang có triệu chứng.
• Mẹ sau sinh: vệ sinh đúng cách, tăng chất xơ sớm, không nhịn đi tiêu vì sợ đau.
• Khám tiêu hoá định kỳ khi có yếu tố nguy cơ ung thư đại trực tràng – sàng lọc theo độ tuổi và tiền sử gia đình.

Một số điểm cần ghi nhớ:

• Không tự dùng thuốc bôi corticoid mạnh dài ngày vì có thể mỏng da, teo niêm mạc, lệ thuộc.
• Không tự uống thuốc nhuận tràng kích thích kéo dài; ưu tiên chất xơ và nhuận tràng thẩm thấu nhẹ nếu cần.
• Phụ nữ mang thai có triệu chứng trĩ nên trao đổi với bác sĩ sản khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào.
• Sản phẩm hỗ trợ tuần hoàn tĩnh mạch hay viên uống thảo dược không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.
• Triệu chứng "trĩ" không cải thiện hoặc tái phát nhanh có thể là dấu hiệu của bệnh lý khác – đừng tự kết luận.

Việc hiểu đúng, tự chăm sóc đúng và biết khi nào cần đến cơ sở y tế là chìa khoá để xử trí an toàn vấn đề sức khoẻ trong bài. Sản phẩm hỗ trợ chỉ là một phần của bức tranh – chế độ sinh hoạt, dinh dưỡng và thăm khám định kỳ vẫn là nền tảng.

Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Vui lòng đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào và tham khảo ý kiến dược sĩ tại Circa khi cần.