Ho khan kéo dài sau cảm cúm ở người trưởng thành: Nguyên nhân, chăm sóc tại nhà và khi nào đi khám

Mayo Clinic giải thích rằng virus đường hô hấp như cúm, RSV, rhinovirus có thể gây viêm nhẹ và kéo dài ở niêm mạc đường thở. Sau khi cơ thể loại bỏ virus, niêm mạc vẫn nhạy cảm trong nhiều tuần. Phản xạ ho — vốn là cơ chế bảo vệ đường thở — dễ bị kích hoạt bởi không khí lạnh, khói bụi, nói nhiều, hoặc thay đổi tư thế nằm.

CDC mô tả ho hậu virus thường:

• Là ho khan (không đờm) hoặc ít đờm trong.
• Khởi phát ngay sau hoặc trong giai đoạn cuối của đợt cảm cúm.
• Kéo dài 2 đến 8 tuần, đôi khi đến 12 tuần.
• Tự khỏi mà không cần thuốc đặc trị.

Tuy nhiên, ho kéo dài cũng có thể là dấu hiệu của các vấn đề khác như viêm phế quản kéo dài, hen suyễn khởi phát hoặc tái phát, trào ngược dạ dày thực quản (GERD), chảy dịch mũi sau, hoặc tác dụng phụ của một số thuốc huyết áp (nhóm ức chế ACE). Vì vậy cần phân biệt sớm để có hướng xử trí phù hợp.

NHS và Cleveland Clinic gợi ý các biện pháp đơn giản, có thể áp dụng song song:

• Uống đủ nước ấm: nước lọc ấm, trà gừng, trà mật ong loãng (với người trên 1 tuổi) giúp làm dịu cổ họng và làm loãng chất nhầy nếu có.
• Mật ong: WHO và một số tổng quan Cochrane ghi nhận mật ong (1-2 thìa cà phê pha nước ấm hoặc ngậm) có thể giúp giảm ho ở người lớn và trẻ trên 1 tuổi. Không dùng cho trẻ dưới 1 tuổi vì nguy cơ ngộ độc botulinum.
• Xông hơi ấm: hít hơi nước ấm 5-10 phút từ tô nước nóng (cẩn thận để không bị bỏng), hoặc dùng máy phun sương trong phòng ngủ.
• Tránh khói thuốc lá, bụi, khói xe và các tác nhân kích thích: đeo khẩu trang khi ra đường, đặc biệt vào ngày ô nhiễm cao.
• Nâng cao đầu giường: kê thêm gối hoặc nâng đầu giường 15-20cm có thể giảm ho ban đêm liên quan tới chảy dịch mũi sau hoặc trào ngược.
• Giữ ấm cổ và ngực khi đi ngoài trời lạnh hoặc trong phòng điều hòa.

Theo NHS, không có bằng chứng mạnh cho thấy thuốc ho OTC rút ngắn thời gian ho hậu virus, nhưng một số sản phẩm có thể làm dịu cảm giác khó chịu:

• Viên ngậm ho: chứa menthol, eucalyptus, mật ong hoặc kẽm gluconate giúp dịu họng và giảm cảm giác ngứa ngáy.
• Siro ho từ thảo dược: chiết xuất lá thường xuân (Hedera helix), bổ phế truyền thống có thể được dùng theo liều khuyến nghị trên nhãn.
• Siro chứa dextromethorphan (giảm phản xạ ho) chỉ nên dùng ngắn ngày và đúng liều theo hướng dẫn. Tránh dùng cùng các thuốc ức chế thần kinh trung ương khác.

Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng, không phối hợp nhiều sản phẩm chứa cùng hoạt chất, và tham khảo dược sĩ trước khi dùng nếu bạn có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc khác.

Mayo Clinic và NHS khuyến cáo đến cơ sở y tế nếu ho kèm bất kỳ dấu hiệu nào dưới đây:

• Ho kéo dài hơn 3-4 tuần dù đã chăm sóc tại nhà.
• Ho ra máu, đờm có máu, đờm mủ đặc, có mùi hôi.
• Sốt cao lại sau khi đã hết cảm cúm, ớn lạnh, vã mồ hôi đêm.
• Khó thở, thở khò khè rõ, đau ngực, đặc biệt khi gắng sức nhẹ.
• Sụt cân không rõ nguyên nhân, mệt mỏi kéo dài.
• Tiền sử bệnh phổi mạn (COPD, hen, lao), hệ miễn dịch suy giảm, ung thư.
• Đang mang thai và ho ảnh hưởng nhiều tới sinh hoạt, mất ngủ.

Bác sĩ có thể chỉ định khám phổi, X-quang ngực, đo chức năng hô hấp hoặc các xét nghiệm khác để xác định nguyên nhân.

Để giảm nguy cơ ho hậu virus và các đợt nhiễm trùng đường hô hấp tiếp theo:

• Tiêm vaccine cúm hằng năm theo khuyến cáo của Bộ Y tế Việt Nam và WHO, đặc biệt với người trên 65 tuổi, bệnh nền, phụ nữ mang thai.
• Rửa tay thường xuyên với xà phòng, hạn chế đưa tay lên mặt khi chưa rửa.
• Đeo khẩu trang ở nơi đông người vào mùa dịch và những ngày chất lượng không khí kém.
• Duy trì độ ẩm phòng ở mức 40-60%, vệ sinh điều hòa định kỳ.
• Ngủ đủ 7-8 tiếng, ăn đủ rau xanh, trái cây, hoạt động thể chất đều đặn để hệ miễn dịch ổn định.
• Không hút thuốc, hạn chế tiếp xúc với khói thuốc thụ động.

Phụ nữ mang thai bị ho kéo dài nên trao đổi với bác sĩ sản khoa trước khi dùng bất kỳ sản phẩm OTC nào, kể cả thảo dược, vì một số hoạt chất chưa có dữ liệu an toàn đầy đủ. Người cao tuổi, người mắc COPD, hen suyễn, suy tim hoặc đang điều trị thuốc ức chế miễn dịch cần đi khám sớm hơn khi ho kéo dài hơn 1-2 tuần.

Trẻ em không nằm trong phạm vi của bài viết này — phụ huynh nên tham khảo bác sĩ nhi vì nhiều thuốc ho OTC không phù hợp cho trẻ dưới 6 tuổi.