Bệnh gout (gút): nguyên nhân, dấu hiệu nhận biết và cách kiểm soát acid uric hiệu quả

Acid uric là sản phẩm cuối cùng của quá trình chuyển hóa purin — một chất có trong nhiều loại thực phẩm và tế bào cơ thể. Bình thường, acid uric hòa tan trong máu, được thận lọc và bài tiết qua nước tiểu.

Khi nồng độ acid uric trong máu vượt ngưỡng bão hòa (thường trên 7 mg/dL ở nam và 6 mg/dL ở nữ), các tinh thể urate hình thành và lắng đọng tại khớp, gây ra phản ứng viêm dữ dội. Hai cơ chế chính dẫn đến tăng acid uric máu:

• Tăng sản xuất acid uric: Do ăn nhiều thực phẩm giàu purin (thịt đỏ, nội tạng, hải sản, bia rượu), hoặc do cơ thể tăng phân hủy tế bào (bệnh máu ác tính, vẩy nến diện rộng).
• Giảm bài tiết acid uric: Do suy giảm chức năng thận, sử dụng một số thuốc (lợi tiểu, aspirin liều thấp), hoặc do yếu tố di truyền.

Theo Mayo Clinic, không phải ai có acid uric cao cũng bị gout — khoảng 2/3 người có tăng acid uric máu không bao giờ xuất hiện triệu chứng.

Cơn gout cấp có đặc điểm rất điển hình, thường khởi phát đột ngột vào ban đêm hoặc sáng sớm. Theo Hiệp hội Thấp khớp học Hoa Kỳ (ACR), các triệu chứng đặc trưng bao gồm:

Đau dữ dội tại khớp

Đau xuất hiện đột ngột, đạt đỉnh trong 12–24 giờ đầu. Khớp ngón chân cái (khớp bàn-ngón) là vị trí phổ biến nhất (chiếm hơn 50% trường hợp đầu tiên), ngoài ra còn gặp ở khớp cổ chân, đầu gối, cổ tay, khuỷu tay. Cơn đau dữ dội đến mức không chịu nổi chạm nhẹ vào khớp, kể cả ga giường.

Sưng, nóng, đỏ

Khớp bị ảnh hưởng sưng to rõ rệt, da phía trên đỏ bóng, sờ nóng. Đôi khi kèm sốt nhẹ 37,5–38,5°C.

Diễn biến tự nhiên

Cơn gout cấp đầu tiên thường tự giảm trong 7–14 ngày dù không điều trị. Tuy nhiên, nếu không kiểm soát acid uric, các cơn gout tái phát ngày càng thường xuyên hơn, kéo dài hơn và ảnh hưởng nhiều khớp hơn.

Một số yếu tố làm tăng nguy cơ mắc bệnh gout:

• Giới tính và tuổi: Nam giới từ 30 tuổi trở lên có nguy cơ cao nhất. Phụ nữ thường mắc gout sau mãn kinh khi mất tác dụng bảo vệ của estrogen.
• Chế độ ăn uống: Tiêu thụ nhiều thịt đỏ, nội tạng động vật, hải sản (tôm, cua, sò, mực), bia rượu — đặc biệt bia chứa lượng purin rất cao.
• Thừa cân, béo phì: Cơ thể sản xuất nhiều acid uric hơn và thận giảm khả năng bài tiết.
• Bệnh nền: Tăng huyết áp, tiểu đường, bệnh thận mạn, hội chứng chuyển hóa, suy tim.
• Thuốc: Thuốc lợi tiểu (đặc biệt hydrochlorothiazide), aspirin liều thấp, cyclosporine.
• Di truyền: Khoảng 20% bệnh nhân gout có tiền sử gia đình mắc bệnh.
• Mất nước: Không uống đủ nước làm tăng nồng độ acid uric, đặc biệt trong mùa nóng.

Chế độ ăn đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát acid uric. Theo hướng dẫn của Hiệp hội Thấp khớp học Hoa Kỳ, người bệnh gout nên:

Thực phẩm nên hạn chế

Nội tạng động vật (gan, thận, lòng, não) chứa hàm lượng purin rất cao. Hải sản giàu purin: cá cơm, cá mòi, cá trích, sò, tôm hùm. Thịt đỏ (bò, cừu, dê) nên giới hạn dưới 150 gram/ngày. Bia và rượu mạnh — bia là tác nhân gây gout mạnh nhất. Nước ngọt có đường fructose cao cũng làm tăng acid uric.

Thực phẩm được khuyến khích

Sữa và chế phẩm từ sữa ít béo — nghiên cứu cho thấy giúp giảm acid uric. Rau xanh các loại (kể cả rau chứa purin vừa phải như măng tây, nấm — không làm tăng nguy cơ gout theo nghiên cứu mới). Quả cherry — một số nghiên cứu gợi ý giúp giảm cơn gout cấp. Ngũ cốc nguyên hạt, đậu phụ, các loại đậu.

Uống đủ nước

Uống ít nhất 2–2,5 lít nước mỗi ngày giúp thận bài tiết acid uric hiệu quả hơn. Ưu tiên nước lọc; hạn chế trà đặc, cà phê đặc. Nước khoáng kiềm có thể hỗ trợ kiềm hóa nước tiểu.

Người có acid uric cao hoặc nghi ngờ bệnh gout nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa Cơ xương khớp trong các trường hợp sau:

• Lần đầu xuất hiện cơn đau khớp cấp kèm sưng, nóng, đỏ — cần chẩn đoán phân biệt với viêm khớp nhiễm khuẩn (cấp cứu y khoa).
• Cơn gout tái phát từ 2 lần/năm trở lên — cần cân nhắc điều trị giảm acid uric dài hạn.
• Xuất hiện hạt tophi: Cục cứng dưới da ở tai, khuỷu tay, ngón tay, gót chân — dấu hiệu gout mạn tính.
• Acid uric máu cao kéo dài trên 9 mg/dL dù chưa có triệu chứng — có thể cần can thiệp để phòng ngừa biến chứng thận.
• Có bệnh nền kèm theo: Suy thận, sỏi thận, bệnh tim mạch — cần được bác sĩ đánh giá tổng thể và chọn phác đồ phù hợp.
• Sốt cao, khớp sưng to nhiều dịch — cần loại trừ viêm khớp nhiễm khuẩn, đây là cấp cứu.

Gout không được điều trị có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng:

• Hạt tophi (tophaceous gout): Tinh thể urate tích tụ dưới da thành cục cứng, có thể gây biến dạng khớp và phá hủy xương theo thời gian.
• Tổn thương khớp vĩnh viễn: Gout mạn tính không kiểm soát gây phá hủy sụn khớp, xương dưới sụn, dẫn đến cứng khớp, giảm vận động.
• Sỏi thận: Khoảng 10–25% bệnh nhân gout bị sỏi thận do acid uric, gây đau quặn thận, nhiễm trùng tiết niệu.
• Bệnh thận mạn: Acid uric cao kéo dài có thể gây tổn thương thận, giảm chức năng lọc.

Kiểm soát acid uric về mục tiêu dưới 6 mg/dL giúp hòa tan tinh thể urate đã lắng đọng, giảm tần suất cơn gout và ngăn ngừa biến chứng. Điều này cần sự phối hợp giữa chế độ ăn, lối sống và thuốc điều trị theo chỉ định của bác sĩ.

Gout là bệnh mạn tính có thể kiểm soát tốt nếu được chẩn đoán đúng và tuân thủ điều trị. Một số điểm quan trọng cần nhớ:

• Không tự ý mua thuốc giảm acid uric khi chưa có chỉ định của bác sĩ — dùng thuốc sai thời điểm có thể kích phát cơn gout cấp.
• Chế độ ăn chỉ giảm acid uric khoảng 1–2 mg/dL — cần phối hợp thuốc nếu acid uric cao nhiều.
• Tránh giảm cân quá nhanh hoặc nhịn ăn vì có thể kích phát cơn gout cấp.
• Uống đủ nước hàng ngày là biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả nhất.

Thông tin mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán bác sĩ. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào.