Bệnh gút (gout): nguyên nhân, triệu chứng và cách kiểm soát hiệu quả

Gút là bệnh viêm khớp vi tinh thể, xảy ra khi nồng độ acid uric trong máu tăng cao kéo dài (trên 7 mg/dL ở nam và 6 mg/dL ở nữ), dẫn đến hình thành và lắng đọng các tinh thể monosodium urate (MSU) tại khớp và mô xung quanh. Khi bạch cầu phát hiện và tấn công các tinh thể này, phản ứng viêm dữ dội xảy ra, gây đau sưng nóng đỏ khớp đột ngột. (Nguồn: WHO, 2024)

Acid uric là sản phẩm cuối cùng của quá trình chuyển hóa purine — chất có nhiều trong thịt đỏ, nội tạng động vật, hải sản và bia rượu. Bình thường, acid uric được thận lọc và bài tiết qua nước tiểu. Bệnh gút xảy ra khi cơ thể sản xuất quá nhiều acid uric hoặc thận không đào thải đủ. (Nguồn: Mayo Clinic, 2024)

Chế độ ăn nhiều purine: Thường xuyên ăn thịt đỏ (bò, cừu), nội tạng động vật (gan, thận, lòng), hải sản (tôm, cua, sò, cá mòi) làm tăng sản xuất acid uric. Đây là yếu tố nguy cơ phổ biến nhất tại Việt Nam. (Nguồn: NHS UK, 2024)

Bia rượu: Bia chứa lượng purine rất cao và rượu ức chế thận bài tiết acid uric. Uống bia rượu thường xuyên làm tăng đáng kể nguy cơ gút. Bia nguy hiểm hơn rượu vang do hàm lượng purine cao hơn. (Nguồn: MSD Manual, 2024)

Giới tính và tuổi: Nam giới có nguy cơ cao gấp 3–4 lần nữ giới do testosterone thúc đẩy tái hấp thu acid uric ở thận. Phụ nữ thường mắc bệnh sau mãn kinh khi mất tác dụng bảo vệ của estrogen.

Béo phì và hội chứng chuyển hóa: Thừa cân làm tăng sản xuất acid uric và giảm bài tiết qua thận. Bệnh gút thường đi kèm tăng huyết áp, tiểu đường type 2 và rối loạn mỡ máu.

Bệnh thận: Suy giảm chức năng thận làm giảm khả năng đào thải acid uric, dễ dẫn đến tăng acid uric máu và gút.

Cơn gút cấp thường khởi phát đột ngột, hay xảy ra vào ban đêm hoặc sáng sớm với các đặc điểm: (Nguồn: Bộ Y tế Việt Nam, 2023)

Đau dữ dội: Khớp đau rất nhiều, nhiều bệnh nhân mô tả cảm giác "không chịu nổi" khi chạm nhẹ vào khớp. Đau thường đạt đỉnh trong 12–24 giờ đầu. undefined

Sưng nóng đỏ: Khớp bị ảnh hưởng sưng to, da đỏ bóng, nóng rõ rệt. Có thể kèm sốt nhẹ.

Vị trí thường gặp: Khớp bàn ngón chân cái (gọi là podagra) là vị trí phổ biến nhất, chiếm khoảng 50% trường hợp đầu tiên. Ngoài ra, gút có thể ảnh hưởng đến khớp cổ chân, gối, cổ tay, khuỷu tay.

Diễn tiến: Nếu không điều trị, cơn gút cấp thường tự giảm sau 7–14 ngày. Tuy nhiên, nếu để tái phát nhiều lần, khoảng cách giữa các cơn ngắn dần, và bệnh có thể tiến triển thành gút mạn tính với hạt tophi (cục u cứng chứa tinh thể urat dưới da).

Chế độ ăn đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát acid uric máu và giảm tần suất cơn gút:

Thực phẩm cần hạn chế: Nội tạng động vật (gan, thận, lòng, óc), thịt đỏ (bò, cừu, dê), một số hải sản (tôm, cua, sò, cá mòi, cá trích), bia và rượu mạnh, nước ngọt có đường fructose cao.

Thực phẩm nên ăn: Rau xanh các loại (kể cả rau có purine trung bình như măng tây, nấm — nghiên cứu cho thấy purine từ thực vật ít gây gút hơn từ động vật), trái cây tươi (đặc biệt cherry — một số nghiên cứu cho thấy cherry có thể giúp giảm cơn gút), ngũ cốc nguyên hạt, trứng, sữa và các sản phẩm từ sữa ít béo, dầu thực vật.

Uống đủ nước: Uống 2–3 lít nước mỗi ngày giúp thận đào thải acid uric hiệu quả hơn. Nước lọc là lựa chọn tốt nhất.

Hạn chế rượu bia: Bia là thức uống nguy hiểm nhất cho người bệnh gút do hàm lượng purine rất cao. Rượu vang đỏ với lượng vừa phải (1 ly nhỏ/ngày) ít ảnh hưởng hơn, nhưng tốt nhất nên tránh hoàn toàn trong giai đoạn kiểm soát bệnh.

Điều trị cơn gút cấp: Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) như indomethacin, naproxen là lựa chọn đầu tay. Colchicine hiệu quả khi dùng sớm trong 24 giờ đầu. Corticosteroid được dùng khi không thể dùng NSAIDs. Người bệnh cần đến bác sĩ để được kê đơn phù hợp, không nên tự mua thuốc.

Điều trị duy trì (giảm acid uric): Bác sĩ có thể chỉ định thuốc giảm acid uric (allopurinol, febuxostat) khi bệnh nhân bị 2 cơn gút trở lên mỗi năm, có hạt tophi, hoặc có biến chứng thận do acid uric. Thuốc cần dùng lâu dài, không được tự ý ngưng.

Thay đổi lối sống: Giảm cân nếu thừa cân (giảm từ từ, không giảm quá nhanh vì có thể kích hoạt cơn gút). Tập thể dục đều đặn cường độ vừa phải. Nghỉ ngơi và kê cao chi bị ảnh hưởng trong cơn gút cấp.

Bệnh gút không được kiểm soát có thể dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng: hạt tophi — cục u chứa tinh thể urat lắng đọng dưới da, thường ở tai, khuỷu tay, ngón tay, gây biến dạng khớp; sỏi thận do acid uric lắng đọng tại thận, có thể gây đau quặn thận và ảnh hưởng chức năng thận; và thoái hóa khớp thứ phát do viêm khớp tái đi tái lại nhiều lần phá hủy sụn khớp.

Ngoài ra, tăng acid uric máu cũng được coi là yếu tố nguy cơ tim mạch, liên quan đến tăng nguy cơ nhồi máu cơ tim và đột quỵ.

Bạn nên đến gặp bác sĩ chuyên khoa Cơ xương khớp hoặc Nội khoa khi: có cơn đau khớp đột ngột, dữ dội, sưng nóng đỏ (nghi cơn gút cấp lần đầu); cơn gút tái phát dù đã thay đổi chế độ ăn; xét nghiệm acid uric máu trên 7 mg/dL kéo dài; xuất hiện cục u cứng dưới da (nghi hạt tophi); hoặc có triệu chứng sỏi thận (đau lưng, tiểu ra máu).

Bác sĩ sẽ xét nghiệm máu (acid uric, chức năng thận), có thể chọc hút dịch khớp để xác định tinh thể urat dưới kính hiển vi (tiêu chuẩn vàng chẩn đoán gút), và lên phác đồ điều trị cá nhân hóa.

Thông tin trong bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị từ bác sĩ chuyên khoa. Không tự ý dùng thuốc điều trị gút khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

Lưu ý: Sản phẩm gợi ý dưới đây chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn từ bác sĩ hoặc dược sĩ. Vui lòng tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi sử dụng.

Xem thêm sản phẩm tại Circa.vn

1. WHO
2. Mayo Clinic
3. NHS UK
4. MSD Manual
5. Bộ Y tế Việt Nam