Chắp và lẹo mắt: Phân biệt đúng, xử trí đúng, khi nào cần gặp bác sĩ

Lẹo (hordeolum) là tình trạng nhiễm khuẩn cấp tính, thường do vi khuẩn Staphylococcus aureus, xảy ra ở nang lông mi hoặc tuyến nhờn trên mí mắt. Lẹo thường gây đau nhức rõ, sưng đỏ và có thể hình thành đầu mủ nhỏ ở bờ mi trong 1–2 ngày đầu.^[1]

Chắp (chalazion) là tình trạng tắc nghẽn tuyến meibomian (tuyến bã ở mí mắt) gây viêm u hạt không nhiễm khuẩn. Chắp thường không đau hoặc chỉ hơi căng, và xuất hiện dưới dạng một cục tròn cứng trong thân mí mắt.^[1]

Lưu ý: Trong 1–2 ngày đầu, cả chắp và lẹo đều biểu hiện sưng đỏ mí mắt nên có thể khó phân biệt. Sau vài ngày, nếu cục sưng không đau và nằm sâu trong mí thì nhiều khả năng là chắp.

Một số yếu tố có thể làm tăng nguy cơ bị chắp hoặc lẹo:

• Rối loạn chức năng tuyến meibomian (MGD): Khi chất nhờn tiết ra quá đặc, tuyến dễ bị tắc nghẽn, dẫn đến chắp.
• Viêm bờ mi (blepharitis): Viêm mạn tính bờ mi tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển, gây lẹo.
• Trứng cá đỏ (rosacea): Bệnh nhân rosacea có nguy cơ cao bị rối loạn tuyến meibomian và chắp tái phát.
• Vệ sinh mắt kém: Không rửa tay trước khi chạm mắt, dùng kính áp tròng không đúng cách, hoặc để mỹ phẩm cũ trên mí mắt.
• Tiền sử chắp/lẹo: Người từng bị có nguy cơ tái phát cao hơn, đặc biệt khi chưa kiểm soát tốt các yếu tố nền.

Chườm ấm là phương pháp điều trị đầu tay cho cả chắp và lẹo ngoài, được khuyến cáo bởi các hướng dẫn nhãn khoa quốc tế.

Hướng dẫn chườm ấm đúng kỹ thuật:

1. Chuẩn bị: Dùng khăn sạch hoặc miếng gạc, nhúng nước ấm (khoảng 40–45°C — ấm tay, không nóng bỏng). Có thể dùng túi chườm chuyên dụng cho mắt.
2. Đắp lên mắt: Nhắm mắt, đặt khăn ấm lên mí bị sưng trong 5–10 phút, 2–3 lần mỗi ngày.
3. Massage nhẹ: Sau khi chườm, dùng ngón tay sạch massage nhẹ nhàng vùng mí bị sưng theo hướng từ trong ra ngoài để giúp thông tuyến.
4. Kiên trì: Thực hiện đều đặn hằng ngày. Chắp có thể cần vài tuần chườm ấm mới tiêu hẳn.

Sai lầm cần tránh:

• Không nặn hoặc chích lẹo/chắp tại nhà — có nguy cơ nhiễm trùng lan rộng hoặc tổn thương mi mắt.
• Không chườm quá nóng — dễ bỏng da mí mắt mỏng.
• Không dùng chung khăn chườm với người khác.

Phần lớn lẹo ngoài tự vỡ và lành trong 2–4 ngày với chườm ấm. Chắp thường tự tiêu trong 2–8 tuần. Tuy nhiên, một số trường hợp cần can thiệp thêm:

Thuốc kháng sinh:

• Kháng sinh uống (ví dụ: doxycycline, erythromycin) được chỉ định khi lẹo kèm viêm mô tế bào quanh mắt (sưng lan rộng ra ngoài mí, da đỏ nóng). Kháng sinh uống cũng cần thiết cho lẹo trong.
• Kháng sinh nhỏ mắt thường không hiệu quả cho lẹo trong vì thuốc khó thấm đủ sâu vào tuyến.

Thủ thuật:

• Chích rạch và nạo (I&D): Bác sĩ nhãn khoa thực hiện khi chắp to, ảnh hưởng thẩm mỹ, hoặc không tiêu sau vài tuần điều trị bảo tồn.
• Tiêm corticosteroid trong sang thương (ví dụ: triamcinolone): Một lựa chọn thay thế cho phẫu thuật đối với chắp dai dẳng.

Góc nhìn dược sĩ: Nếu bạn đến nhà thuốc với mắt sưng đỏ 1–2 ngày, chưa có dấu hiệu lan rộng, dược sĩ có thể hướng dẫn chườm ấm và theo dõi. Tuy nhiên, nếu sưng lan ra quanh mắt, sốt, hoặc thị lực bị ảnh hưởng — cần chuyển khám bác sĩ ngay.

Hãy đến khám bác sĩ nhãn khoa nếu gặp bất kỳ dấu hiệu nào sau đây:

• Sưng mí mắt lan rộng ra vùng da quanh mắt (có thể là viêm mô tế bào quanh mắt — preseptal cellulitis).
• Sốt, ớn lạnh kèm sưng mí — gợi ý lẹo trong hoặc nhiễm trùng nặng hơn.
• Chắp không tiêu sau 4–6 tuần dù đã chườm ấm đều đặn — cần sinh thiết để loại trừ u mí mắt.
• Nhìn mờ — chắp lớn có thể đè lên giác mạc gây loạn thị tạm thời.
• Tái phát nhiều lần ở cùng vị trí — cần đánh giá các bệnh nền như rosacea hoặc rối loạn tuyến meibomian.
• Sưng ở góc trong mắt gần mũi — có thể không phải lẹo mà là viêm túi lệ (dacryocystitis), cần chẩn đoán phân biệt.

Để giảm nguy cơ tái phát, bạn có thể áp dụng các biện pháp vệ sinh mí mắt hằng ngày:

• Rửa tay kỹ trước khi chạm vào vùng mắt.
• Vệ sinh bờ mi: Dùng dung dịch rửa mí mắt chuyên dụng hoặc nước muối sinh lý (NaCl 0,9%) lau nhẹ bờ mi mỗi sáng tối.
• Chườm ấm định kỳ: Với người bị rối loạn tuyến meibomian, chườm ấm 1 lần/ngày có thể giúp duy trì lưu thông tuyến.
• Thay mỹ phẩm mắt định kỳ: Mascara, eyeliner nên thay mới sau 3–6 tháng. Không dùng chung mỹ phẩm mắt.
• Vệ sinh kính áp tròng: Tuân thủ nghiêm ngặt quy trình vệ sinh và thay lens theo lịch.
• Điều trị bệnh nền: Kiểm soát tốt rosacea, viêm bờ mi nếu có — giúp giảm đáng kể tần suất tái phát.

Thông tin trong bài viết này mang tính chất tham khảo, được tổng hợp từ các nguồn y khoa chính thống. Bài viết không thay thế việc thăm khám và tư vấn trực tiếp từ bác sĩ nhãn khoa. Nếu bạn có triệu chứng bất thường ở mắt, hãy liên hệ cơ sở y tế để được chẩn đoán và điều trị phù hợp.

1. MSD Manuals Professional — Chalazion and Hordeolum (Stye)
2. Perth Children's Hospital — Chalazions and Styes Pre-referral Guidelines
3. Epocrates — Stye and Chalazion Clinical Overview
4. NHS Inform — Stye: Causes, Symptoms and Treatment