DEXA Scan: Khi Nào Cần Đo Mật Độ Xương?

Các hướng dẫn y khoa khuyến cáo DEXA scan nên được thực hiện cho những nhóm người sau:

Phụ nữ: Tất cả phụ nữ từ 65 tuổi trở lên nên xét nghiệm DEXA. Phụ nữ tiền mãn kinh hoặc sở hữu các yếu tố nguy cơ cũng được khuyến cáo xét nghiệm sớm.

Nam giới: Nam giới từ 70 tuổi trở lên nên xét nghiệm định kỳ. Nam giới trẻ hơn với các yếu tố nguy cơ nên tham khảo ý kiến bác sĩ.

Người có yếu tố nguy cơ: Bao gồm tiền sử gãy xương, sử dụng corticoid kéo dài, bệnh nội tiết (hyperthyroid, tuyến yượm hoạt động bất thường), bệnh tiêu hóa (hội chứng hấp thụ), quá cân, hút thuốc lá, uống rượu quá nhiều, thiếu hoạt động thể chất.

Người bị bệnh: Những người có bệnh lý liên quan đến xương khớp như viêm khớp dạng thấp, lupus ban đỏ hệ thống (SLE), tổn thương gan/thận, hoặc đang sử dụng thuốc ảnh hưởng đến xương nên được xét nghiệm.

Quá trình thực hiện DEXA scan rất đơn giản, không đau và không xâm lấn:

Chuẩn bị: Bạn không cần nhịn ăn hay uống. Nên mặc quần áo không có kim loại (khóa, nút, kéo). Nếu phải mặc quần áo có kim loại, bạn sẽ được yêu cầu thay đồ. Nên tháo bỏ các trang sức, điện thoại, ví.

Tiến trình: Bạn nằm ngửa trên máy DEXA. Một tay cánh tay di chuyển từ từ qua cơ thể bạn, thường quét hông, cột sống thắt lưng, và xương cánh tay. Bạn cần nằm yên, thường trong khoảng 10-30 phút tùy vào số lượng xương được kiểm tra.

Phơi nhiễm bức xạ: Lượng bức xạ từ DEXA scan rất thấp, chỉ bằng khoảng 1/10 liều từ một bức X-quang chuẩn. Nó an toàn ngay cả với các bà mẹ mang thai (tuy nhiên vẫn nên tránh nếu có thể).

Kết quả: Thường nhận được trong vài ngày. Kết quả sẽ được trình bày dưới dạng T-score và Z-score, với hình ảnh minh họa các vị trí được kiểm tra.

T-Score là tỷ số so sánh mật độ xương của bạn với mật độ xương bình thường của một người trẻ khỏe mạnh cùng giới tính. Nó được biểu thị bằng độ lệch chuẩn (SD - Standard Deviation):

• T-score ≥ -1.0: Xương bình thường
• T-score giữa -1.0 và -2.5: Osteopenia (loãng xương nhẹ)
• T-score ≤ -2.5: Osteoporosis (loãng xương)
• T-score ≤ -2.5 với tiền sử gãy xương: Osteoporosis nặng

Z-Score so sánh mật độ xương của bạn với mật độ xương bình thường của những người cùng tuổi và giới tính. Nó hữu ích để xác định liệu mật độ xương bất thường là do tuổi tác hay có nguyên nhân khác:

• Z-score ≥ -2.0: Bình thường
• Z-score < -2.0: Thấp hơn mức kỳ vọng cho tuổi, cần tìm hiểu nguyên nhân

Z-score thấp có thể chỉ ra các vấn đề sức khỏe tiềm ẩn như bệnh nội tiết, rối loạn hấp thụ, hoặc sử dụng thuốc liên quan.

Người bình thường: Phụ nữ từ 65 tuổi và nam giới từ 70 tuổi có kết quả DEXA bình thường nên tái kiểm tra mỗi 10 năm. Những người trẻ hơn với xương bình thường nhưng có yếu tố nguy cơ nên tái kiểm tra mỗi 5 năm hoặc theo sự khuyến cáo của bác sĩ.

Người có Osteopenia: Nên tái kiểm tra mỗi 1-2 năm để theo dõi tốc độ mất xương và đánh giá hiệu quả của can thiệp.

Người có Osteoporosis: Nên tái kiểm tra mỗi 1-2 năm hoặc theo hướng dẫn của bác sĩ để đánh giá phản ứng với điều trị và theo dõi sự tiến triển bệnh.

Sau can thiệp: Người sử dụng thuốc chống loãng xương nên tái kiểm tra sau 1-2 năm để đánh giá hiệu quả. Tuy nhiên, sự thay đổi nhỏ trong DEXA có thể chỉ là sai số đo lường, không nhất thiết phản ánh sự thay đổi thực tế trong mật độ xương.

Tần suất tái kiểm tra cần được cá nhân hóa dựa trên mức độ nguy cơ, loại điều trị, và khuyến cáo của bác sĩ lâm sàng.

Mặc dù DEXA scan là phương pháp tốt nhất hiện tại, nó vẫn có những hạn chế:

Không phát hiện chất lượng xương: DEXA chỉ đo lượng khoáng chất trong xương, không thể đánh giá chất lượng cơ học của xương. Hai người có cùng T-score có thể có nguy cơ gãy xương khác nhau do sự khác biệt trong cấu trúc xương (microarchitecture) và mức độ hóa xương (mineralization).

Không thể phát hiện các gãy xương hiện tại: DEXA không thể phát hiện các gãy xương thoái hóa (fractures) hiện tại. Những gãy này cần được phát hiện bằng các phương pháp hình ảnh khác như X-quang hoặc MRI.

Ảnh hưởng từ các yếu tố khác: Tình trạng dương tính giả có thể xảy ra ở những người bị bệnh lý xương cạnh sóng hoặc có những vật liệu kim loại quanh vùng được kiểm tra.

Biến thiên trong kỹ thuật: Sai số đo lường có thể xảy ra tùy theo máy DEXA, kỹ thuật thực hiện, và cách xử lý dữ liệu.

Vì những lý do này, bác sĩ thường sử dụng DEXA cùng với các chỉ số nguy cơ khác (tuổi, tiền sử gãy xương, sử dụng thuốc) để đưa ra quyết định lâm sàng toàn diện.

Chuẩn bị vật chất:

• Mặc quần áo thoải mái, không có kim loại
• Tháo bỏ đồng hồ, vòng, dây chuyền, khuyên tai
• Nếu có trong người: thẻ ID, bảo hiểm, giấy tờ

Thông tin cần cung cấp:

• Tiền sử bệnh lý: bệnh thường xuyên, phẫu thuật, chấn thương
• Danh sách thuốc đang dùng: đặc biệt các thuốc có ảnh hưởng đến xương
• Thói quen sống: hút thuốc, uống rượu, luyện tập thế nào
• Nếu là nữ: tình trạng mãn kinh, chu kỳ kinh nguyệt
• Bất kỳ sang chấn, dị vật kim loại trong cơ thể

Lưu ý đặc biệt:

• Nếu đang mang thai hoặc nghi ngờ mang thai, thông báo cho nhân viên
• Nếu vừa tiêm chất cản quang (contrast dye) trong vòng 7 ngày, có thể phải chờ
• Nên thực hiện DEXA cách xa bất kỳ xét nghiệm hình ảnh khác ít nhất 48 giờ
• Thời gian tốt nhất là sau khi xương của bạn đã đạt được "độc lập cấu trúc" (structural independence), tức là khoảng 2-3 tuần sau phẫu thuật hoặc chấn thương

Sau khi hoàn thành DEXA scan, bạn có thể trở lại các hoạt động bình thường ngay lập tức mà không cần bất kỳ thời gian phục hồi nào.

Ngoài DEXA score, bác sĩ sử dụng FRAX (Fracture Risk Assessment Tool) để tính toán nguy cơ gãy xương trong 10 năm tới. FRAX kết hợp thông tin từ DEXA với các yếu tố nguy cơ lâm sàng khác:

Yếu tố trong FRAX:

• Độ tuổi
• Giới tính
• Chiều cao và cân nặng
• Tiền sử gãy xương
• Tiền sử gãy xương của bố mẹ
• Sử dụng corticoid hiện tại
• Bệnh lý khớp dạng thấp
• Rượu ≥3 đơn vị/ngày
• Hút thuốc hiện tại
• T-score từ DEXA

Kết quả FRAX: Mục tiêu là xác định những người nên được xem xét điều trị thuốc chống loãng xương. Một người có DEXA score bình thường nhưng FRAX cao có thể vẫn được khuyến cáo dùng thuốc nếu nguy cơ gãy xương lớn.

Diễn giải DEXA cần được thực hiện bởi chuyên gia y khoa có kinh nghiệm, vì quyết định điều trị không chỉ dựa trên con số DEXA mà còn trên toàn bộ hình ảnh lâm sàng của bệnh nhân.

Nguồn tham khảo

• National Institutes of Health — Bone Health
• Mayo Clinic — Osteoporosis
• International Osteoporosis Foundation
• Hội Loãng Xương Việt Nam

Thông tin tham khảo từ các tổ chức y tế uy tín. Mọi quyết định điều trị cần được tham vấn bởi bác sĩ hoặc dược sĩ có chuyên môn.