Gout (gút): nguyên nhân, chế độ ăn phù hợp và cách kiểm soát hiệu quả

Gout là bệnh viêm khớp do rối loạn chuyển hóa purin, dẫn đến tăng nồng độ acid uric trong máu (hyperuricemia). Khi acid uric vượt ngưỡng bão hòa (trên 420 µmol/L ở nam, 360 µmol/L ở nữ), các tinh thể monosodium urat lắng đọng tại khớp và mô mềm, kích hoạt phản ứng viêm cấp gây đau dữ dội. (Nguồn: WHO, 2024)

Theo phác đồ của Bộ Y tế Việt Nam, nguyên nhân tăng acid uric bao gồm: (Nguồn: Mayo Clinic, 2024)

• Tăng sản xuất acid uric: chế độ ăn nhiều purin (nội tạng động vật, hải sản, thịt đỏ), uống nhiều rượu bia (đặc biệt bia chứa lượng purin cao), béo phì.
• Giảm đào thải acid uric: suy thận, dùng thuốc lợi tiểu kéo dài, mất nước mạn tính.
• Yếu tố di truyền: khoảng 20% người bệnh gout có tiền sử gia đình mắc bệnh tương tự.

Nam giới có nguy cơ cao hơn nữ giới (tỷ lệ nam/nữ khoảng 9:1), thường khởi phát ở độ tuổi 30–50. Phụ nữ thường mắc gout sau mãn kinh do mất tác dụng bảo vệ của estrogen.

Bệnh gout tiến triển qua nhiều giai đoạn với mức độ nặng dần: (Nguồn: NHS UK, 2024)

Cơn gout cấp

Cơn đau thường khởi phát đột ngột vào ban đêm, với các đặc điểm: đau dữ dội tại một khớp (thường là khớp bàn ngón chân cái), khớp sưng đỏ, nóng và cực kỳ nhạy cảm — ngay cả trọng lượng của tấm chăn cũng gây đau. Cơn cấp thường kéo dài 3–10 ngày rồi tự giảm. (Nguồn: MSD Manual, 2024)

Giai đoạn giữa các cơn

Giữa các cơn gout cấp, người bệnh có thể không có triệu chứng. Tuy nhiên, nếu không điều trị, acid uric tiếp tục tích tụ và khoảng cách giữa các cơn ngắn dần.

Gout mạn tính có hạt tophi

Sau nhiều năm không kiểm soát, tinh thể urat lắng đọng thành các hạt tophi (cục u cứng dưới da), thường ở vành tai, khuỷu tay, ngón tay, gân Achilles. Tophi có thể gây biến dạng khớp, hạn chế vận động vĩnh viễn.

Ngoài ra, tăng acid uric kéo dài còn tăng nguy cơ sỏi thận urat và suy thận.

Chế độ ăn đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát acid uric máu. Theo khuyến cáo của Sở Y tế và các bệnh viện lớn tại Việt Nam: (Nguồn: Bộ Y tế Việt Nam, 2023)

Thực phẩm nên hạn chế hoặc tránh (giàu purin)

• Nội tạng động vật: gan, thận, óc, lòng — chứa hàm lượng purin rất cao.
• Hải sản có vỏ: tôm, cua, sò, hàu, mực.
• Thịt đỏ: thịt bò, thịt cừu, thịt dê — ăn hạn chế, không quá 100g/ngày.
• Rượu bia: đặc biệt bia (chứa purin từ men bia). Rượu mạnh cũng làm giảm đào thải acid uric qua thận.
• Đồ uống có đường fructose cao: nước ngọt công nghiệp, nước ép trái cây có thêm đường — fructose làm tăng sản xuất acid uric.

Thực phẩm nên ưu tiên

• Rau xanh: hầu hết rau xanh đều an toàn cho người gout, kể cả rau bina và măng tây (purin thực vật ít ảnh hưởng đến acid uric máu).
• Trái cây: cherry, dâu tây, cam, bưởi — cherry đã được chứng minh giúp giảm cơn gout cấp.
• Sữa và sản phẩm từ sữa ít béo: sữa, sữa chua, phô mai — protein casein và lactalbumin trong sữa giúp tăng đào thải acid uric.
• Ngũ cốc nguyên cám, khoai, đậu phụ: nguồn năng lượng tốt, purin thấp.
• Nước: uống đủ 2–3 lít nước mỗi ngày giúp thận đào thải acid uric hiệu quả hơn.

Việc điều trị gout cần phối hợp giữa xử trí cơn cấp và kiểm soát acid uric lâu dài: undefined

Xử trí cơn gout cấp

Khi cơn gout cấp xảy ra, cần nghỉ ngơi, kê cao chi bị đau, chườm lạnh 15–20 phút (không đặt đá trực tiếp lên da). Thuốc chống viêm không steroid (NSAID) như ibuprofen, naproxen được sử dụng để giảm đau và viêm — cần có chỉ định của bác sĩ. Colchicine hiệu quả nhất khi dùng trong 12 giờ đầu của cơn gout, nhưng đây là thuốc kê đơn, không tự ý sử dụng.

Điều trị hạ acid uric lâu dài

Bác sĩ có thể chỉ định thuốc hạ acid uric (allopurinol, febuxostat) cho người bệnh có cơn gout tái phát, tophi, hoặc acid uric máu cao kéo dài. Mục tiêu: duy trì acid uric dưới 360 µmol/L (hoặc dưới 300 µmol/L nếu có tophi).

Điều trị hạ acid uric cần duy trì liên tục, không tự ý ngừng thuốc khi hết đau vì acid uric sẽ tăng trở lại, gây tái phát.

Người bệnh nên đi khám chuyên khoa cơ xương khớp hoặc nội khoa khi:

• Lần đầu tiên bị đau khớp cấp, sưng đỏ để được chẩn đoán chính xác (phân biệt gout với viêm khớp nhiễm khuẩn, giả gout).
• Cơn gout tái phát nhiều lần (2 lần/năm trở lên).
• Phát hiện hạt tophi dưới da.
• Xét nghiệm acid uric máu liên tục trên 480 µmol/L.
• Có bệnh nền kèm theo: sỏi thận, suy thận, tăng huyết áp, tiểu đường.
• Cơn đau kéo dài hơn 2 tuần không đáp ứng điều trị.
• Sốt cao kèm sưng khớp — cần loại trừ viêm khớp nhiễm khuẩn (cấp cứu y khoa).

Bác sĩ sẽ chẩn đoán dựa trên triệu chứng lâm sàng, xét nghiệm acid uric máu, phân tích dịch khớp và chụp X-quang hoặc siêu âm khớp.

Bên cạnh chế độ ăn, các thay đổi lối sống sau giúp kiểm soát gout lâu dài:

• Duy trì cân nặng hợp lý: béo phì làm tăng sản xuất acid uric và giảm đào thải qua thận. Giảm cân từ từ (0,5–1 kg/tuần), tránh nhịn đói hoặc giảm cân quá nhanh vì có thể kích hoạt cơn gout cấp.
• Uống đủ nước: tối thiểu 2–3 lít/ngày, ưu tiên nước lọc. Nước giúp thận đào thải acid uric hiệu quả.
• Hạn chế rượu bia: tốt nhất là ngừng hoàn toàn, đặc biệt bia. Nếu uống, không quá 1 đơn vị cồn/ngày và không uống liên tục.
• Tập thể dục đều đặn: đi bộ, bơi, đạp xe 30 phút/ngày, 5 ngày/tuần. Tránh vận động mạnh gây chấn thương khớp.
• Kiểm tra sức khỏe định kỳ: xét nghiệm acid uric máu, chức năng thận mỗi 3–6 tháng khi đang điều trị.
• Kiểm soát bệnh nền: tăng huyết áp, tiểu đường, rối loạn lipid máu nếu có — các bệnh này đều làm tăng nguy cơ gout và biến chứng.

Tăng acid uric máu không đồng nghĩa với bệnh gout — nhiều người có acid uric cao nhưng không bao giờ bị gout. Ngược lại, acid uric có thể bình thường trong cơn gout cấp. Do đó, chẩn đoán cần dựa vào bác sĩ chuyên khoa.

Không tự ý dùng aspirin liều thấp để giảm đau gout vì aspirin liều thấp làm giảm đào thải acid uric, có thể khiến cơn gout nặng hơn.

Các sản phẩm hỗ trợ xương khớp hoặc hạ acid uric cần được tư vấn bởi dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi sử dụng, không nên tự ý kết hợp với thuốc điều trị.

Thông tin mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán bác sĩ. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng thuốc.

Lưu ý: Sản phẩm gợi ý dưới đây chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn từ bác sĩ hoặc dược sĩ. Vui lòng tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi sử dụng.

• Dầu cá Omega 3 (Hộp 100 viên)
• Vitamin C 500mg DHG (Hộp 100 viên)

Xem thêm sản phẩm tại Circa.vn

1. WHO
2. Mayo Clinic
3. NHS UK
4. MSD Manual
5. Bộ Y tế Việt Nam