Ho kéo dài ở người lớn: nguyên nhân thường gặp, cách xử trí và khi nào cần đi khám

Theo phân loại của Hội Lồng ngực Hoa Kỳ (ACCP), ho được chia thành ba nhóm dựa trên thời gian kéo dài, mỗi nhóm gợi ý các nguyên nhân khác nhau:

Ho cấp tính (dưới 3 tuần): Thường do nhiễm virus đường hô hấp trên (cảm lạnh, cảm cúm), viêm phế quản cấp hoặc phản ứng dị ứng. Phần lớn tự khỏi mà không cần điều trị đặc hiệu.

Ho bán cấp (3–8 tuần): Thường là ho hậu nhiễm trùng — đường thở vẫn bị kích ứng sau khi nhiễm virus đã hết. Đôi khi do viêm xoang, ho gà hoặc hen phế quản khởi phát.

Ho mạn tính (trên 8 tuần): Cần được thăm khám kỹ để tìm nguyên nhân. Ba nguyên nhân phổ biến nhất ở người không hút thuốc là hội chứng chảy dịch mũi sau, hen phế quản và trào ngược dạ dày — thực quản (GERD). Theo thống kê y khoa, ba nguyên nhân này chiếm tới 90% trường hợp ho mạn tính.

Khi ho kéo dài không khỏi, nguyên nhân thường không nằm ở phổi mà ở những nơi ít ngờ đến nhất:

1. Hội chứng chảy dịch mũi sau (post-nasal drip)

Dịch nhầy từ mũi và xoang chảy xuống họng gây kích ứng liên tục. Thường kèm nghẹt mũi, hắng giọng, cảm giác có chất nhầy ở cổ họng. Đây là nguyên nhân hàng đầu gây ho mạn tính theo Bệnh viện Nguyễn Tri Phương.

2. Hen phế quản (hen suyễn dạng ho)

Hen dạng ho (cough-variant asthma) biểu hiện chủ yếu bằng ho khan, không có khò khè điển hình. Ho thường nặng hơn vào ban đêm, khi gắng sức hoặc tiếp xúc với không khí lạnh, bụi, khói.

3. Trào ngược dạ dày — thực quản (GERD)

Acid dạ dày trào ngược kích ứng thanh quản và đường hô hấp, gây ho khan dai dẳng. Nhiều người bị ho do GERD mà không có triệu chứng ợ nóng điển hình, khiến việc chẩn đoán bị bỏ sót.

4. Tác dụng phụ của thuốc

Thuốc ức chế men chuyển (ACE inhibitor) dùng điều trị tăng huyết áp gây ho khan ở 5–20% người dùng. Ho thường xuất hiện sau vài tuần đến vài tháng dùng thuốc và hết sau khi ngừng.

5. Viêm phế quản mạn tính và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD)

Thường gặp ở người hút thuốc lá lâu năm. Ho có đờm kéo dài, khó thở khi gắng sức, tình trạng nặng dần theo thời gian.

Trong khi chờ xác định nguyên nhân hoặc khi ho ở mức nhẹ-vừa, một số biện pháp tại nhà giúp giảm triệu chứng:

Giữ ẩm đường thở: Uống đủ nước ấm giúp làm loãng đờm và dịu niêm mạc họng. Mật ong pha nước ấm (1–2 thìa cà phê) có tác dụng giảm ho đã được nghiên cứu xác nhận — Tổ chức Y tế Thế giới ghi nhận mật ong là biện pháp giảm ho hiệu quả cho người trên 1 tuổi.

Tránh tác nhân kích ứng: Không hút thuốc và tránh khói thuốc lá thụ động. Hạn chế tiếp xúc với bụi, phấn hoa, khói bếp, hóa chất tẩy rửa. Sử dụng máy lọc không khí hoặc máy tạo ẩm nếu không khí quá khô.

Tư thế ngủ: Kê cao gối 15–20 cm giúp giảm ho về đêm, đặc biệt hiệu quả khi ho do trào ngược hoặc chảy dịch mũi sau. Tránh ăn khuya ít nhất 2–3 giờ trước khi đi ngủ.

Thuốc ho không kê đơn: Thuốc ho long đờm (guaifenesin) giúp loãng đờm khi ho có đờm. Thuốc giảm ho (dextromethorphan) giúp giảm ho khan. Viên ngậm ho thảo dược giúp dịu họng tạm thời. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng và không dùng quá liều khuyến cáo.

Nhiều người có thói quen chịu đựng ho kéo dài mà không đi khám, dẫn đến phát hiện bệnh muộn. Theo khuyến cáo của Mayo Clinic và Hội Lồng ngực Hoa Kỳ, bạn cần đến bác sĩ ngay khi:

Dấu hiệu cần khám ngay (cấp cứu): Ho ra máu hoặc đờm lẫn máu; khó thở nặng, thở rít; đau ngực dữ dội khi ho; sốt cao trên 39°C kèm ho.

Dấu hiệu cần đặt lịch khám sớm: Ho kéo dài trên 3 tuần dù đã dùng thuốc ho thông thường; ho làm mất ngủ, ảnh hưởng công việc và sinh hoạt; ho kèm sụt cân không chủ ý; ho kèm khàn tiếng kéo dài trên 2 tuần; ho thay đổi tính chất (từ khan sang có đờm đặc, từ ít sang nhiều); người hút thuốc có ho thay đổi kiểu hoặc tăng nặng.

Bác sĩ có thể chỉ định X-quang phổi, đo chức năng hô hấp, nội soi tai mũi họng hoặc đo pH thực quản 24 giờ tùy thuộc nguyên nhân nghi ngờ. Việc chẩn đoán đúng nguyên nhân là chìa khóa để điều trị ho mạn tính hiệu quả.

Phòng bệnh luôn tốt hơn chữa bệnh. Một số biện pháp giúp giảm nguy cơ ho mạn tính:

Bỏ thuốc lá: Đây là biện pháp quan trọng nhất. Hút thuốc là nguyên nhân hàng đầu gây viêm phế quản mạn tính và COPD. Theo Bộ Y tế Việt Nam, người bỏ thuốc lá thấy cải thiện triệu chứng ho trong vòng 2–4 tuần.

Kiểm soát bệnh nền: Điều trị tốt hen phế quản, viêm mũi dị ứng, trào ngược dạ dày giúp phòng ngừa ho tái phát. Tuân thủ phác đồ điều trị và tái khám định kỳ theo lịch bác sĩ.

Tăng cường sức đề kháng: Ăn uống đa dạng, đủ chất, đặc biệt rau quả giàu vitamin C. Tập thể dục đều đặn 30 phút/ngày, 5 ngày/tuần. Ngủ đủ 7–8 giờ/đêm. Tiêm vắc-xin cúm hàng năm theo khuyến cáo.

Bảo vệ đường hô hấp: Đeo khẩu trang khi tiếp xúc với bụi, khói, hóa chất. Giữ không gian sống thông thoáng, sạch sẽ. Rửa tay thường xuyên để phòng nhiễm virus đường hô hấp.

Ho kéo dài ở người lớn thường có nguyên nhân cụ thể và có thể điều trị được. Một số lưu ý cần ghi nhớ:

Không tự ý dùng kháng sinh để trị ho — phần lớn ho kéo dài không do vi khuẩn, dùng kháng sinh không đúng chỉ định gây kháng thuốc và tác dụng phụ. Không dùng thuốc giảm ho cho trẻ dưới 6 tuổi khi chưa có chỉ định bác sĩ.

Nếu bạn đang dùng thuốc huyết áp nhóm ACE inhibitor (tên thuốc thường kết thúc bằng "-pril" như enalapril, lisinopril) và bị ho khan kéo dài, hãy thông báo bác sĩ để xem xét đổi thuốc — không tự ý ngừng thuốc huyết áp.

Ho kéo dài ở người hút thuốc trên 40 tuổi, đặc biệt khi ho thay đổi tính chất, cần được tầm soát ung thư phổi theo khuyến cáo.

Thông tin mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán bác sĩ. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng thuốc ho.