Khò khè ở trẻ nhỏ: Phân biệt nguyên nhân, dấu hiệu cấp cứu và khi nào cần đưa trẻ đi khám

Nguyên nhân khò khè khác nhau tùy theo độ tuổi:

Trẻ dưới 1 tuổi:

• Viêm tiểu phế quản (bronchiolitis): Nguyên nhân phổ biến nhất, thường do virus RSV. Đỉnh điểm vào mùa thu–đông. Triệu chứng thường bắt đầu bằng sổ mũi, ho, sau đó khò khè và khó thở. Hầu hết trẻ tự hồi phục trong 7–10 ngày.
• Các nguyên nhân khác (hiếm hơn): mềm sụn thanh quản, trào ngược dạ dày–thực quản, dị vật đường thở, bệnh tim bẩm sinh.

Trẻ 1–5 tuổi:

• Khò khè do virus (viral-induced wheeze): Vẫn là nguyên nhân phổ biến nhất. Trẻ khò khè mỗi khi bị cảm nhưng hoàn toàn bình thường giữa các đợt.
• Hen suyễn lứa tuổi mầm non (preschool asthma): Được xem xét khi trẻ có từ 2 đợt khò khè trở lên, kèm triệu chứng giữa các đợt, hoặc đáp ứng tốt với thuốc giãn phế quản.

Lưu ý quan trọng: Chỉ khoảng 50% trẻ khò khè ở tuổi mầm non thực sự có hen suyễn khi lớn hơn. "Chẩn đoán hen ở tuổi mầm non không có nghĩa trẻ sẽ bị hen suốt đời."

Gọi cấp cứu hoặc đưa trẻ đến bệnh viện ngay nếu có bất kỳ dấu hiệu nào sau đây:

• Da tím tái (môi, đầu ngón tay, hoặc mặt xanh xám) — dấu hiệu thiếu oxy.
• Khó thở nặng: Trẻ thở nhanh, rút lõm lồng ngực (rút hõm ức, co kéo liên sườn), phập phồng cánh mũi.
• Khò khè khởi phát đột ngột sau khi ăn đồ ăn nhỏ, chơi đồ chơi nhỏ, hoặc bị ong đốt — gợi ý dị vật đường thở hoặc phản ứng dị ứng nặng (anaphylaxis).
• Trẻ li bì, không tỉnh táo, bú kém rõ rệt.
• Khó thở tiến triển nhanh trong vài giờ.

Trong khi chờ cấp cứu: Giữ trẻ ngồi hoặc bế tư thế đầu cao. Nếu trẻ đã được kê thuốc giãn phế quản (salbutamol xịt), cho trẻ hít qua buồng đệm (spacer) theo hướng dẫn của bác sĩ.

Đưa trẻ đi khám bác sĩ nhi trong các trường hợp sau:

• Khò khè tái đi tái lại (từ 2 đợt trở lên) — cần đánh giá xem có phải hen suyễn.
• Khò khè khi gắng sức (chạy chơi, leo cầu thang).
• Khò khè kéo dài dù trẻ đã hết các triệu chứng cảm (sổ mũi, sốt).
• Trẻ ho đêm nhiều, kèm khò khè — gợi ý hen suyễn.
• Kèm theo sốt cao kéo dài hoặc trẻ bú/ăn kém.
• Trẻ chậm tăng cân hoặc chậm phát triển.
• Trẻ có tiền sử dị ứng, chàm, hoặc gia đình có người hen suyễn.

Nên làm:

• Cho trẻ bú/uống đủ nước: Giữ trẻ đủ nước giúp loãng đờm.
• Rửa mũi bằng nước muối sinh lý (NaCl 0,9%): Nhỏ mũi trước khi bú/ăn giúp trẻ dễ thở hơn.
• Kê cao đầu khi ngủ: Đặt gối mỏng dưới nệm hoặc bế trẻ tư thế hơi nghiêng.
• Theo dõi nhịp thở: Đếm nhịp thở khi trẻ ngủ yên — trẻ dưới 1 tuổi bình thường dưới 50 lần/phút, trẻ 1–5 tuổi dưới 40 lần/phút.
• Nếu trẻ đã có thuốc xịt giãn phế quản: Sử dụng salbutamol MDI qua buồng đệm (spacer) kèm mặt nạ — tối đa 6 nhát cho trẻ mầm non, theo hướng dẫn của bác sĩ.

Không nên làm:

• Không tự mua thuốc ho có codein hoặc thuốc ho ức chế trung tâm ho cho trẻ nhỏ — chống chỉ định ở trẻ dưới 6 tuổi.
• Không xông tinh dầu vào mũi/miệng trẻ — có nguy cơ kích ứng đường thở, đặc biệt tinh dầu bạc hà/eucalyptus ở trẻ rất nhỏ.
• Không cho trẻ dùng thuốc giãn phế quản dạng uống (salbutamol siro) thay vì dạng hít — dạng uống kém hiệu quả hơn và nhiều tác dụng phụ hơn.
• Không chờ đợi khi trẻ khó thở rõ — trẻ nhỏ có thể mệt nhanh và ngừng biểu hiện gắng sức thở (đây là dấu hiệu xấu, không phải cải thiện).

Hen suyễn ở trẻ 1–5 tuổi được xem xét khi có đủ các yếu tố sau:

• Từ 2 đợt khò khè, ho, hoặc khó thở trở lên gây hạn chế hoạt động.
• Triệu chứng đáp ứng với thuốc giãn phế quản (SABA) và/hoặc corticosteroid hít (ICS).

Khi nào cần dùng thuốc dự phòng (ICS)?

• Triệu chứng ban ngày ≥2 lần/tuần.
• Triệu chứng ban đêm ≥2 lần/tháng.
• ≥2 lần nhập viện hoặc khám cấp cứu vì hen/năm.
• ≥4 đợt cơn hen/năm.

Thuốc dự phòng bậc 1: Fluticasone propionate 50 mcg, 1 nhát × 2 lần/ngày, qua MDI + spacer + mặt nạ.

Điểm quan trọng cần nhớ:

• Bác sĩ sẽ đánh giá lại sau 8–12 tuần dùng thuốc dự phòng.
• Nếu trẻ ổn định 3 tháng, sẽ thử ngưng thuốc và theo dõi.
• Không nên tự ý tăng liều ICS khi trẻ lên cơn — điều này không được khuyến cáo ở lứa tuổi mầm non.
• Phối hợp ICS/LABA (ví dụ: Seretide) không được khuyến cáo ở trẻ mầm non ngoài chỉ định chuyên khoa.

Một số biện pháp giúp giảm tần suất và mức độ nặng của các đợt khò khè:

• Tiêm phòng cúm hằng năm cho trẻ — đặc biệt quan trọng với trẻ có tiền sử khò khè tái phát.
• Rửa tay thường xuyên: Giảm nguy cơ lây nhiễm virus đường hô hấp.
• Tránh khói thuốc lá: Khói thuốc là yếu tố kích thích mạnh nhất gây co thắt phế quản ở trẻ.
• Kiểm soát dị ứng: Nếu trẻ có chàm, viêm mũi dị ứng — điều trị tốt các tình trạng này có thể giúp giảm khò khè.
• Có kế hoạch hành động hen suyễn: Nếu trẻ được chẩn đoán hen, luôn có bản kế hoạch hành động bằng văn bản (action plan) cho gia đình và nhà trẻ.
• Kiểm tra kỹ thuật hít thuốc: Tại mỗi lần tái khám, bác sĩ/dược sĩ nên kiểm tra kỹ thuật sử dụng spacer + mặt nạ cho trẻ.

Bài viết này cung cấp thông tin y khoa tổng quát, được tổng hợp từ các nguồn y khoa chính thống. Bài viết tuyệt đối không thay thế việc thăm khám và tư vấn trực tiếp từ bác sĩ nhi khoa. Trẻ nhỏ có thể diễn tiến nhanh và khó đánh giá mức độ nặng — nếu bạn lo lắng về tình trạng hô hấp của con, hãy đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay.

1. Royal Children's Hospital Melbourne — Preschool Asthma (1-5 Years) Clinical Practice Guideline
2. Mayo Clinic — Wheezing in Children: Symptom Checker
3. Pharmaceutical Journal — Diagnosis and Management of Wheeze in Pre-school Children
4. NICE — Asthma: Diagnosis, Monitoring and Chronic Asthma Management (NG80)
5. GINA — Global Strategy for Asthma Management and Prevention (2024 Report)