Mề đay tái đi tái lại: Phân biệt cấp và mãn tính, kế hoạch kiểm soát dài hạn

Mề đay (urticaria) biểu hiện bằng các sẩn phù đỏ hoặc hồng, ngứa, nổi lên đột ngột và thường biến mất trong vòng 24 giờ tại từng vị trí. Tuy nhiên, cách phân loại và xử trí phụ thuộc vào thời gian tổng thể tình trạng kéo dài:

Theo hướng dẫn quốc tế EAACI/GA²LEN/EuroGuiDerm (2022), mề đay mãn tính được chia thành hai nhóm chính:

• Mề đay mãn tính tự phát (Chronic Spontaneous Urticaria — CSU): Mẩn ngứa xuất hiện không có tác nhân kích thích rõ ràng (Nguồn: EAACI 2022). Đây là dạng phổ biến nhất.
• Mề đay mãn tính cảm ứng (Chronic Inducible Urticaria): Mẩn ngứa xuất hiện do tác nhân vật lý cụ thể — áp lực (đè ép lên da), lạnh, nóng, ánh nắng, rung, nước, hoặc vận động. Cần xác định đúng tác nhân để phòng tránh.

Trả lời các câu hỏi sau để định hướng bước tiếp theo:

1. Mề đay đã tái phát liên tục trên 6 tuần chưa? → Nếu chưa: đây vẫn là mề đay cấp, xử trí bằng thuốc kháng histamine ngắn ngày và tìm nguyên nhân. → Nếu rồi: chuyển sang câu 2.
2. Bạn có xác định được tác nhân cụ thể khiến mề đay xuất hiện không? (ví dụ: luôn nổi khi gãi mạnh, khi tiếp xúc lạnh, khi tập thể dục) → Nếu có: có thể là mề đay cảm ứng — tránh tác nhân + kháng histamine. → Nếu không hoặc không chắc: nhiều khả năng là mề đay tự phát (CSU) — cần kế hoạch điều trị bậc thang.
3. Bạn đã dùng thuốc kháng histamine không gây buồn ngủ (cetirizine, loratadine, fexofenadine, bilastine) hàng ngày chưa? → Nếu chưa: bắt đầu từ Bước 1 bên dưới. → Nếu rồi nhưng chưa đủ hiệu quả: xem Bước 2.

Theo hướng dẫn EAACI/GA²LEN/EuroGuiDerm 2022 và đồng thuận với hướng dẫn của Hội Da liễu Việt Nam, điều trị mề đay mãn tính theo 4 bước:

Bước 1 — Thuốc kháng histamine H1 thế hệ 2, liều chuẩn

Đây là bước đầu tiên cho mọi bệnh nhân mề đay mãn tính (Nguồn: EAACI 2022). Dùng mỗi ngày, đều đặn — không phải chỉ khi ngứa. Mục tiêu là kiểm soát triệu chứng liên tục, không phải "chữa cháy" từng đợt.

Các thuốc kháng histamine H1 thế hệ 2 (không gây buồn ngủ hoặc ít gây buồn ngủ): cetirizine 10mg, loratadine 10mg, fexofenadine 180mg, bilastine 20mg, desloratadine 5mg — uống 1 viên/ngày.

Lưu ý từ dược sĩ: Cetirizine, loratadine, fexofenadine có bán không cần đơn (OTC) tại nhà thuốc. Bạn có thể hỏi dược sĩ để chọn loại phù hợp. Cetirizine có thể gây buồn ngủ nhẹ ở một số người — nếu cần lái xe hoặc làm việc cần tập trung, fexofenadine hoặc bilastine ít gây buồn ngủ hơn.

Đánh giá sau 2–4 tuần. Nếu triệu chứng kiểm soát tốt, tiếp tục duy trì. Nếu chưa đủ, chuyển sang Bước 2.

Bước 2 — Tăng liều kháng histamine H1 thế hệ 2 (lên đến 4 lần liều chuẩn)

Đây là điểm quan trọng mà nhiều bệnh nhân không biết: hướng dẫn quốc tế cho phép tăng liều kháng histamine thế hệ 2 lên gấp 2–4 lần liều chuẩn nếu liều chuẩn chưa đủ. Ví dụ: cetirizine có thể dùng 20–40mg/ngày thay vì 10mg.

Việc tăng liều này cần được bác sĩ chỉ định. Không tự ý tăng liều. Bác sĩ sẽ đánh giá lợi ích/nguy cơ và theo dõi tác dụng phụ (buồn ngủ, khô miệng).

Đánh giá sau 2–4 tuần. Nếu vẫn chưa kiểm soát, chuyển Bước 3.

Bước 3 — Thêm omalizumab (thuốc sinh học kháng IgE)

Omalizumab là kháng thể đơn dòng kháng IgE, được FDA phê duyệt cho mề đay mãn tính tự phát không đáp ứng với kháng histamine. Tiêm dưới da mỗi 4 tuần tại cơ sở y tế. Theo dữ liệu từ các thử nghiệm lâm sàng ASTERIA và GLACIAL, omalizumab giúp kiểm soát triệu chứng ở khoảng 70–80% bệnh nhân CSU kháng trị với kháng histamine. (Nguồn: ASTERIA/GLACIAL trials)

Đây là thuốc cần chỉ định của bác sĩ chuyên khoa (da liễu hoặc dị ứng — miễn dịch), theo dõi tại bệnh viện, và chi phí cao.

Bước 4 — Thuốc ức chế miễn dịch (cyclosporine)

Dành cho trường hợp nặng, kháng trị cả omalizumab. Cyclosporine có nhiều tác dụng phụ tiềm ẩn (tăng huyết áp, suy thận, nhiễm trùng) và chỉ dùng ngắn hạn (thường <3 tháng), dưới sự theo dõi chặt chẽ của bác sĩ chuyên khoa.

Theo hướng dẫn quốc tế hiện tại, không khuyến cáo dùng kháng histamine thế hệ 1 (gây buồn ngủ) để điều trị mề đay mãn tính hàng ngày. Lý do: tác dụng an thần, ảnh hưởng nhận thức, tương tác thuốc nhiều hơn, thời gian tác dụng ngắn (cần uống nhiều lần/ngày). Thuốc thế hệ 2 an toàn hơn cho dùng dài hạn.

Ngoại lệ: kháng histamine thế hệ 1 có thể được bác sĩ chỉ định bổ sung vào buổi tối nếu mề đay gây mất ngủ nhiều — tận dụng tác dụng an thần để giúp ngủ.

Prednisolone hoặc methylprednisolone đường uống có thể kiểm soát mề đay rất nhanh. Tuy nhiên, hướng dẫn quốc tế chỉ khuyến cáo dùng đợt ngắn 3–7 ngày cho đợt bùng phát nặng, sau đó phải giảm liều và ngừng. Không dùng corticosteroid uống kéo dài cho mề đay mãn tính vì tác dụng phụ nghiêm trọng: tăng cân, loãng xương, tăng đường huyết, suy tuyến thượng thận, suy giảm miễn dịch.

Nếu bạn đang dùng corticosteroid uống liên tục cho mề đay, hãy trao đổi với bác sĩ về kế hoạch giảm liều và chuyển sang phác đồ kháng histamine liều cao hoặc omalizumab.

Song song với thuốc, các biện pháp sau có thể giúp giảm tần suất và mức độ mề đay:

• Ghi nhật ký triệu chứng: Ghi lại thời điểm nổi mề đay, thức ăn đã dùng, hoạt động, stress, thời tiết — giúp phát hiện pattern kích hoạt mà bạn có thể không nhận ra
• Tránh tác nhân đã xác định: Nếu biết mề đay liên quan đến nóng, lạnh, áp lực, hoặc thức ăn cụ thể — chủ động tránh
• Quần áo thoáng mát, cotton: Tránh vải tổng hợp bó sát, tránh gãi (gãi kích thích phản ứng thêm)
• Kiểm soát stress: Stress là yếu tố kích hoạt hoặc làm nặng mề đay ở nhiều người. Các kỹ thuật giảm stress (hít thở sâu, yoga, thiền) có thể hỗ trợ
• Tắm nước ấm vừa phải: Nước quá nóng có thể kích thích mề đay. Tắm nhanh với nước ấm vừa, dùng sữa tắm dịu nhẹ

Mề đay mãn tính tự phát có xu hướng cải thiện theo thời gian. Theo dữ liệu dịch tễ học được tổng kết trong hướng dẫn EAACI 2022:

• Khoảng 30–50% bệnh nhân thuyên giảm trong vòng 1 năm
• Khoảng 80% thuyên giảm trong vòng 5 năm
• Khoảng 10–20% có thể kéo dài trên 5 năm

"Thuyên giảm" có nghĩa là triệu chứng giảm dần và có thể ngừng thuốc — không nhất thiết là khỏi hoàn toàn vĩnh viễn (Nguồn: EAACI 2022). Một số người có thể tái phát sau thời gian ổn định.

Điều quan trọng nhất: mề đay mãn tính có thể kiểm soát được. Với kế hoạch điều trị đúng, phần lớn bệnh nhân có thể sống bình thường mà ít hoặc không có triệu chứng.

Lời khuyên từ dược sĩ: Nếu bạn đang nổi mề đay tái phát và chưa thử dùng thuốc kháng histamine thế hệ 2 hàng ngày đều đặn, đó có thể là bước đầu tiên cần thử — hãy hỏi dược sĩ để chọn loại phù hợp. Nếu đã dùng đều mà không kiểm soát được, hãy đặt lịch khám da liễu để được đánh giá bậc thang điều trị tiếp theo.

Bài viết mang tính chất tham khảo, không thay thế chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. Mề đay mãn tính cần được bác sĩ theo dõi và điều chỉnh phác đồ phù hợp với từng cá nhân.

Dưới đây là một số sản phẩm liên quan có bán tại Circa, giúp bạn tham khảo. Lưu ý: thông tin sản phẩm không thay thế tư vấn từ dược sĩ hoặc bác sĩ.

• Cetirizine 10mg

• FDA (Nguồn: https://www.fda.gov/drugs/information-drug-class/topical-analgesics)
• EAACI (Nguồn: https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/all.15090)
• ASTERIA (Nguồn: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23688323/)
• AAD — Hiệp hội Da liễu Hoa Kỳ: Hives (Urticaria) (Nguồn: AAD)