Ngáy ngủ và ngưng thở khi ngủ (OSA) ở nam giới trung niên: Nhận biết, đánh giá và khi nào cần đi khám

Khi ngủ, các cơ vùng hầu họng giãn ra một phần. Nếu đường thở vẫn rộng, không khí đi qua êm dịu. Ở người ngáy, không khí gặp đường thở hẹp hơn và làm rung lưỡi gà, vòm khẩu cái mềm, lưỡi và thành họng — tạo ra âm ngáy.

OSA xảy ra khi cơ giãn quá mức làm đường thở xẹp hoàn toàn hoặc gần hoàn toàn trong ≥ 10 giây, lặp đi lặp lại nhiều lần mỗi giờ. Mỗi đợt ngưng thở khiến oxy máu giảm, não phải đánh thức ngắn để mở lại đường thở — thường người bệnh không nhớ.

Mayo Clinic liệt kê yếu tố nguy cơ chính: nam giới, thừa cân/béo phì (đặc biệt béo bụng và vòng cổ to), tuổi trung niên, cấu trúc hàm mặt nhỏ, amidan to, dùng rượu hoặc thuốc an thần trước khi ngủ, hút thuốc.

Ngáy đơn thuần thường đều, không kèm các đợt im lặng dài. OSA điển hình có chuỗi: ngáy to → đột ngột im lặng 10–30 giây → giật mình thở hổn hển/khịt mũi → tiếp tục ngáy.

Dấu hiệu nghi ngờ OSA bao gồm:

• Ngáy rất to (vợ/chồng có thể nghe từ phòng khác).
• Người ngủ cùng quan sát thấy bạn ngừng thở.
• Thở hổn hển, sặc giữa đêm.
• Buồn ngủ quá mức ban ngày, ngủ gật khi họp, lái xe.
• Đau đầu buổi sáng.
• Khô miệng khi thức dậy.
• Đi tiểu đêm nhiều lần.
• Khó tập trung, giảm trí nhớ.
• Tăng huyết áp khó kiểm soát.

AASM khuyến nghị hai công cụ sàng lọc đơn giản:

Thang Epworth Sleepiness Scale đánh giá mức buồn ngủ ban ngày qua 8 tình huống. Điểm > 10 gợi ý buồn ngủ ban ngày đáng kể, > 16 là nặng.

STOP-BANG gồm 8 câu hỏi yes/no:

• Snoring — Bạn có ngáy to không?
• Tired — Có thường xuyên mệt mỏi ban ngày?
• Observed — Có ai quan sát thấy bạn ngừng thở khi ngủ?
• Pressure — Bạn có tăng huyết áp?
• BMI > 35.
• Age > 50.
• Neck circumference > 43 cm (nam) / 41 cm (nữ).
• Gender — Nam.

≥ 3 điểm: nguy cơ trung bình; ≥ 5 điểm: nguy cơ cao OSA, nên đi khám.

Đối với ngáy đơn thuần và OSA mức nhẹ, NHS và Mayo Clinic khuyến cáo các biện pháp lối sống là nền tảng:

• Giảm cân: giảm 5–10% trọng lượng có thể cải thiện đáng kể chỉ số ngưng thở.
• Ngủ nghiêng: tránh nằm ngửa, có thể gắn một quả bóng tennis vào lưng áo ngủ để tự nhắc.
• Tránh rượu trong vòng 3 giờ trước khi ngủ; rượu làm giãn cơ hầu họng nhiều hơn.
• Bỏ thuốc lá — khói thuốc làm phù niêm mạc đường thở.
• Tránh thuốc an thần trừ khi có chỉ định.
• Giải quyết nghẹt mũi mạn (viêm mũi dị ứng, lệch vách ngăn) bằng cách khám TMH.
• Ngủ đủ 7–8 giờ; thời gian ngủ đều đặn giúp ổn định nhịp sinh học.

Chẩn đoán xác định OSA dựa trên đa ký giấc ngủ (polysomnography) hoặc thiết bị theo dõi giấc ngủ tại nhà (home sleep apnea test). Bác sĩ tính chỉ số AHI (Apnea-Hypopnea Index — số lần ngưng thở/giảm thở mỗi giờ):

• AHI 5–15: OSA nhẹ.
• AHI 15–30: OSA vừa.
• AHI > 30: OSA nặng.

AASM khuyến cáo CPAP (máy thở áp lực dương liên tục) là phương pháp điều trị đầu tay cho OSA vừa và nặng. Các phương án khác bao gồm: dụng cụ đẩy hàm trước, phẫu thuật cho trường hợp có chỉ định cấu trúc, giảm cân tích cực. Lưu ý các thiết bị hoặc 'thuốc xịt chống ngáy' bán không kê đơn chỉ có vai trò hỗ trợ rất hạn chế và không thay thế chẩn đoán.

Hãy hẹn khám bác sĩ chuyên khoa hô hấp hoặc y học giấc ngủ nếu:

• Ngáy to kèm các đợt ngừng thở quan sát được bởi người ngủ cùng.
• Buồn ngủ ban ngày nghiêm trọng, ngủ gật khi lái xe.
• STOP-BANG ≥ 5 điểm.
• Tăng huyết áp khó kiểm soát dù dùng thuốc.
• Đau đầu buổi sáng, thay đổi khí sắc, giảm tập trung.
• Đái tháo đường type 2 không kiểm soát tốt.
• Tiền sử đột quỵ, suy tim, rối loạn nhịp.

Tại bệnh viện, bác sĩ sẽ khám hô hấp, đánh giá cấu trúc hầu họng, vòng cổ, BMI và chỉ định đa ký giấc ngủ. Một số phòng khám tư có dịch vụ đo tại nhà rất tiện lợi.

Không tự ý dùng thuốc an thần, thuốc ngủ để 'ngủ sâu hơn' khi đang ngáy nhiều — điều này có thể làm OSA nặng hơn và nguy hiểm. Các thực phẩm bảo vệ sức khỏe hỗ trợ giấc ngủ chỉ là giải pháp tạm thời, không điều trị OSA. Phụ nữ mang thai có triệu chứng ngáy mới xuất hiện hoặc tăng nặng cần được khám sớm vì OSA thai kỳ liên quan tăng huyết áp thai kỳ và tiền sản giật. Trẻ em ngáy to kèm ngừng thở quan sát được, ngủ không yên, học kém — cần khám TMH/nhi để đánh giá amidan và VA.