Phòng ngừa sỏi mật qua chế độ ăn và lối sống ở người trưởng thành 2026

Mật là dịch tiêu hóa do gan sản xuất, được dự trữ trong túi mật và đổ vào ruột non khi ăn để hỗ trợ tiêu hóa chất béo. Khi cân bằng giữa cholesterol, muối mật và lecithin trong mật bị rối loạn, các tinh thể có thể kết tinh thành sỏi. Theo NIDDK có hai loại chính:

• Sỏi cholesterol (khoảng 80%): chứa chủ yếu cholesterol, có màu vàng-vàng nâu. Phổ biến ở người béo phì, ít vận động, ăn nhiều chất béo bão hòa.
• Sỏi sắc tố (khoảng 20%): chứa bilirubin, màu nâu sẫm-đen. Thường gặp ở người bệnh thiếu máu tán huyết, xơ gan, nhiễm trùng đường mật.

Yếu tố nguy cơ chính (5F) theo Cleveland Clinic: Female (nữ giới, đặc biệt sau mang thai), Forty (trên 40 tuổi), Fertile (đã sinh con), Fat (thừa cân-béo phì) và Fair (chủng tộc da trắng/Mỹ bản địa). Ngoài ra: tiền sử gia đình, tiểu đường, giảm cân nhanh, ăn kiêng rất ít calo, dùng estrogen liều cao, một số thuốc giảm mỡ máu (clofibrate).

Theo NIDDK, Harvard T.H. Chan School of Public Health và Bộ Y tế Việt Nam, các nguyên tắc dinh dưỡng giúp giảm nguy cơ sỏi mật gồm:

• Tăng chất xơ: 25-30g/ngày từ rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên cám, đậu. Chất xơ giúp giảm cholesterol trong mật và cải thiện co bóp túi mật.
• Chọn chất béo tốt: ưu tiên dầu thực vật chưa hydro hóa (dầu ô-liu, dầu hạt cải, dầu hướng dương), cá béo (cá hồi, cá thu, cá trích) giàu omega-3.
• Hạn chế chất béo bão hòa và trans fat: mỡ động vật, da gà, đồ chiên ngập dầu, bánh ngọt công nghiệp, margarine.
• Vừa phải với cholesterol thực phẩm: không cần kiêng tuyệt đối nhưng hạn chế nội tạng động vật, lòng đỏ trứng quá nhiều với người đã có rối loạn mỡ máu.
• Tăng đạm thực vật và đạm nạc: đậu phụ, đậu hà lan, đậu nành, ức gà bỏ da, cá.
• Giảm đường tinh luyện và tinh bột tinh chế: bánh ngọt, nước ngọt, cơm trắng nhiều – liên quan đến tăng nguy cơ sỏi mật.
• Cà phê (vừa phải): nhiều nghiên cứu quan sát cho thấy 2-3 cốc cà phê/ngày có thể giảm nguy cơ sỏi mật triệu chứng, có thể do kích thích co bóp túi mật. Không phải là chỉ định, chỉ là dữ liệu quan sát.
• Vitamin C đủ từ rau quả: hỗ trợ chuyển hóa cholesterol thành acid mật.
• Bữa ăn đều đặn: nhịn ăn kéo dài, bỏ bữa sáng làm mật ứ đọng trong túi mật – yếu tố thuận lợi cho sỏi hình thành.

Cả thừa cân-béo phì và giảm cân quá nhanh đều làm tăng nguy cơ sỏi mật. Theo NIDDK:

• Duy trì BMI 18,5-22,9 (chuẩn châu Á theo WHO) là mục tiêu phòng ngừa lâu dài.
• Nếu cần giảm cân, đặt mục tiêu giảm 0,5-1 kg/tuần (không quá 1,5 kg/tuần). Giảm cân nhanh hơn làm tăng đáng kể nguy cơ tạo sỏi.
• Tránh chế độ ăn rất ít calo (very-low-calorie diet, dưới 800 kcal/ngày) nếu không có giám sát y tế.
• Sau phẫu thuật giảm cân (sleeve, bypass): phối hợp với bác sĩ; một số trường hợp được dùng acid ursodeoxycholic dự phòng trong 6 tháng đầu.
• Tránh các phương pháp 'thải độc gan-mật' bằng dầu ô-liu và nước chanh – không có bằng chứng khoa học và có thể gây cơn đau mật cấp.

WHO và Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ khuyến cáo:

• Hoạt động thể lực ít nhất 150-300 phút cường độ vừa/tuần (đi bộ nhanh, bơi, đạp xe) hoặc 75-150 phút cường độ mạnh; kết hợp tập sức bền 2 buổi/tuần.
• Vận động giảm cholesterol máu, cải thiện chuyển hóa, kiểm soát cân nặng và giảm nguy cơ sỏi mật.
• Dân văn phòng nên đứng dậy đi lại 5-10 phút mỗi giờ ngồi.
• Hạn chế rượu: uống nhiều rượu có thể gây xơ gan và làm tăng nguy cơ sỏi sắc tố. Phụ nữ ≤1 đơn vị/ngày, nam ≤2 đơn vị/ngày là giới hạn tham khảo.
• Không hút thuốc.
• Kiểm soát tốt tiểu đường, rối loạn mỡ máu theo phác đồ bác sĩ.

Khoảng 80% người có sỏi mật không có triệu chứng và chỉ phát hiện tình cờ qua siêu âm. Khi sỏi gây triệu chứng (cơn đau quặn mật), thường có:

• Đau dữ dội ở hạ sườn phải hoặc thượng vị, có thể lan ra sau lưng phải hoặc lên vai phải.
• Đau xuất hiện sau ăn nhiều dầu mỡ, kéo dài 30 phút – vài giờ.
• Buồn nôn, nôn.
• Đầy bụng, khó tiêu kéo dài.

Dấu hiệu cảnh báo cần cấp cứu:

• Đau dữ dội kéo dài trên 4-6 giờ không giảm.
• Sốt cao kèm rét run – nghi viêm túi mật cấp hoặc viêm đường mật.
• Vàng da, vàng mắt, nước tiểu sẫm màu – nghi sỏi kẹt ống mật chủ.
• Đau bụng kèm nôn nhiều, không trung tiện – nghi tắc ruột.
• Đau ngực, khó thở, vã mồ hôi – cần loại trừ bệnh tim mạch.

Hãy đến cơ sở y tế ngay nếu có bất kỳ dấu hiệu nào trong nhóm cảnh báo.

Một số nhóm cần đặc biệt chú ý:

• Phụ nữ mang thai và sau sinh: nguy cơ sỏi mật tăng do estrogen và progesterone; duy trì cân nặng hợp lý sau sinh.
• Người dùng tránh thai nội tiết kéo dài, liệu pháp hormone thay thế: trao đổi với bác sĩ về nguy cơ cá nhân.
• Tiền sử gia đình sỏi mật: chủ động sàng lọc khi có triệu chứng nghi ngờ.
• Người tiểu đường: kiểm soát đường huyết và cân nặng nghiêm túc; siêu âm bụng khi có triệu chứng tiêu hóa.
• Không tự dùng 'thuốc tan sỏi' hoặc các bài thuốc dân gian mà không có chỉ định bác sĩ – có thể gây di chuyển sỏi, tắc ống mật chủ.
• Khi đã được chẩn đoán sỏi mật không triệu chứng, hãy theo dõi định kỳ với bác sĩ; can thiệp dự phòng (cắt túi mật) chỉ đặt ra trong một số trường hợp đặc biệt (sỏi lớn, túi mật sứ, tiểu đường có biến chứng).

Phần lớn yếu tố nguy cơ sỏi mật có thể điều chỉnh: ăn nhiều chất xơ, chọn chất béo tốt, giảm đường tinh luyện, ăn bữa đều đặn, duy trì cân nặng hợp lý và vận động thường xuyên. Tránh giảm cân quá nhanh và các 'phương pháp thải độc gan-mật' không có bằng chứng. Khi xuất hiện cơn đau hạ sườn phải kéo dài hay các dấu hiệu cảnh báo, hãy đến cơ sở y tế sớm để được chẩn đoán và xử trí kịp thời.