Vệ sinh tai và xử trí ráy tai an toàn cho người trưởng thành: Tránh sai lầm thường gặp

Theo AAO-HNS, ráy tai có nhiều chức năng quan trọng:

• Giữ ẩm và bảo vệ da ống tai khỏi khô, nứt nẻ.
• Bẫy bụi bẩn, vảy da chết, lông tơ, vi sinh vật để chúng không vào sâu tới màng nhĩ.
• Có tính axit nhẹ, hỗ trợ ức chế vi khuẩn và nấm.
• Tự di chuyển ra ngoài cùng với da ống tai bong theo cơ chế "băng chuyền" tự nhiên, đặc biệt khi nhai và nói.

Vì vậy, ráy tai không phải là "chất bẩn cần làm sạch tuyệt đối" mà là một phần bình thường và có lợi của tai. Cơ thể hầu hết người trưởng thành tự đào thải ráy mà không cần can thiệp.

Mayo Clinic ghi nhận tình trạng ráy tai bít tắc (cerumen impaction) xảy ra khi ráy tích tụ nhiều, cứng lại hoặc bị đẩy sâu vào trong ống tai. Triệu chứng có thể bao gồm:

• Cảm giác đầy tai, ù tai, nghe kém một bên.
• Đau tai âm ỉ.
• Ngứa tai kéo dài.
• Tiếng ù hoặc tiếng vo ve trong tai (tinnitus).
• Ho khan do kích thích nhánh dây thần kinh phế vị ở ống tai.

Người dễ gặp ráy tai bít tắc gồm: người cao tuổi, người đeo máy trợ thính hoặc tai nghe nhét tai trong nhiều giờ, người có ống tai hẹp/cong tự nhiên, người hay dùng tăm bông đẩy sâu, và người làm việc trong môi trường nhiều bụi.

NHS và AAO-HNS đặc biệt nhấn mạnh một số thói quen cần tránh:

• Dùng tăm bông đẩy sâu vào ống tai: chỉ làm sạch ráy ở cửa tai nhưng thường đẩy phần ráy ở sâu vào sát màng nhĩ, gây bít tắc và có thể làm tổn thương màng nhĩ.
• Dùng kẹp, ghim, que kim loại, đầu nhọn của chìa khóa: nguy cơ rách da ống tai, thủng màng nhĩ và nhiễm trùng nặng.
• Dịch vụ lấy ráy tai ngoài cơ sở y tế: nhiều nơi dùng dụng cụ không vô khuẩn, có thể truyền vi khuẩn, nấm hoặc gây tổn thương.
• Nến tai (ear candling): không có bằng chứng hiệu quả, có thể gây bỏng, tắc ráy với sáp nến.
• Xịt nước áp lực cao: không khuyến khích tự thực hiện tại nhà; nguy cơ thủng màng nhĩ nếu áp lực quá mạnh.

AAO-HNS và Cleveland Clinic gợi ý các bước đơn giản:

1. Sau khi tắm hoặc rửa mặt, lau nhẹ phía ngoài cửa tai bằng khăn mềm sạch. Không đưa khăn vào sâu trong ống tai.
2. Nếu cảm thấy ráy nhiều, có thể dùng thuốc nhỏ tai làm mềm ráy không kê đơn (như dung dịch chứa docusate sodium, carbamide peroxide, hoặc các sản phẩm gốc dầu ô liu/nước muối sinh lý) theo hướng dẫn trên nhãn, thường 3-5 ngày liên tiếp.
3. Sau khi nhỏ thuốc, nằm nghiêng 5-10 phút để dung dịch ngấm, sau đó nghiêng tai sang phía đối diện để dung dịch chảy ra cùng ráy mềm.
4. Có thể rửa tai nhẹ bằng nước ấm ở áp suất thấp (vòi tay sen nhỏ) sau khi đã làm mềm. Lau khô tai ngoài bằng khăn sạch.
5. Không lặp lại quá 1-2 lần/tháng nếu không có triệu chứng bít tắc rõ.

Nếu sau 5-7 ngày dùng thuốc nhỏ tai mà triệu chứng không cải thiện, hoặc có đau, chảy dịch, cần dừng và đi khám.

Hãy đến gặp bác sĩ tai mũi họng khi:

• Nghe kém đột ngột hoặc tiến triển nhanh ở một hoặc hai tai.
• Đau tai liên tục, đặc biệt kèm sốt.
• Chảy dịch, mủ, máu từ ống tai.
• Cảm giác đầy tai dai dẳng dù đã dùng thuốc nhỏ tai làm mềm ráy đúng cách 5-7 ngày.
• Tiền sử thủng màng nhĩ, đặt ống thông nhĩ, từng phẫu thuật tai — KHÔNG được tự nhỏ thuốc hoặc rửa tai mà không có chỉ định của bác sĩ.
• Đeo máy trợ thính nhưng âm thanh trở nên rè, nhỏ dần.
• Trẻ em hoặc người cao tuổi có triệu chứng nghe kém — nên đi khám sớm.

Tại phòng khám tai mũi họng, bác sĩ có thể dùng ống soi tai, hút ráy, gắp ráy chuyên dụng hoặc rửa tai với dụng cụ vô khuẩn và áp suất kiểm soát — an toàn hơn nhiều so với các dịch vụ ngoài cộng đồng.

Trẻ em: cha mẹ không nên ngoáy tai trẻ bằng tăm bông; chỉ lau nhẹ vành tai. Nếu nghi ngờ ráy tai bít tắc, nên đưa trẻ đến bác sĩ nhi hoặc tai mũi họng.

Người đeo máy trợ thính hoặc tai nghe trong tai (in-ear) nhiều giờ mỗi ngày dễ tích tụ ráy. Nên vệ sinh tai nghe định kỳ, giảm thời gian sử dụng và kiểm tra tai 6-12 tháng/lần ở cơ sở y tế.

Người mắc đái tháo đường, suy giảm miễn dịch, hoặc đang dùng thuốc chống đông cần thận trọng vì nguy cơ nhiễm trùng và chảy máu tai cao hơn. Phụ nữ mang thai có thể dùng các sản phẩm nhỏ tai nước muối sinh lý, nhưng nên tham khảo bác sĩ trước khi dùng các sản phẩm chứa hoạt chất khác.