Rối loạn tiêu hóa mùa mưa: nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử trí tại nhà

Mùa mưa tạo ra nhiều yếu tố thuận lợi cho các tác nhân gây bệnh đường tiêu hóa:

Môi trường ẩm ướt: Độ ẩm cao và nhiệt độ ấm là điều kiện lý tưởng để vi khuẩn như Salmonella, E. coli, Vibrio cholerae sinh sôi nhanh chóng trong thực phẩm và nguồn nước.

Ô nhiễm nguồn nước: Nước mưa cuốn theo chất thải, phân động vật vào nguồn nước sinh hoạt. Ngập lụt khiến nước thải tràn vào giếng và hệ thống cấp nước.

Bảo quản thực phẩm khó khăn: Độ ẩm cao khiến thực phẩm nhanh ẩm mốc. Mất điện do mưa bão làm gián đoạn bảo quản lạnh.

Côn trùng trung gian: Ruồi, gián sinh sôi mạnh trong mùa mưa, trở thành vector truyền mầm bệnh vào thức ăn.

Tiêu chảy cấp: Đi ngoài phân lỏng từ 3 lần/ngày trở lên, có thể kèm sốt, buồn nôn, đau bụng quặn. Nguyên nhân thường do vi khuẩn hoặc virus (Rotavirus, Norovirus). Theo WHO, tiêu chảy cấp thường tự khỏi trong 2-3 ngày nếu bù nước đúng cách.

Ngộ độc thực phẩm: Khởi phát nhanh (2-6 giờ sau ăn) với nôn ói dữ dội, tiêu chảy, đau bụng. Nguyên nhân do độc tố vi khuẩn Staphylococcus aureus, Bacillus cereus trong thực phẩm để lâu ở nhiệt độ phòng.

Viêm dạ dày ruột: Đau bụng lan tỏa, tiêu chảy kéo dài 5-7 ngày. Thường do Rotavirus ở trẻ em, Norovirus ở người lớn. Có thể kèm sốt nhẹ, mệt mỏi.

Lỵ trực khuẩn: Đi ngoài phân nhầy máu, mót rặn, sốt cao. Do vi khuẩn Shigella, cần điều trị kháng sinh theo chỉ định bác sĩ.

Hầu hết các trường hợp rối loạn tiêu hóa nhẹ có thể tự xử trí tại nhà. Tuy nhiên, cần đến cơ sở y tế ngay khi:

Tiêu chảy kéo dài trên 3 ngày không cải thiện; phân có máu hoặc nhầy máu; sốt cao trên 39°C kéo dài; nôn ói liên tục không thể uống được nước; dấu hiệu mất nước nặng như khát nhiều, tiểu ít, da khô, mắt trũng, mệt li bì; trẻ em dưới 2 tuổi bị tiêu chảy; người cao tuổi có bệnh nền kèm theo.

Theo Bộ Y tế Việt Nam, mất nước nặng do tiêu chảy có thể đe dọa tính mạng, đặc biệt ở trẻ nhỏ và người cao tuổi.

Bù nước và điện giải: Đây là biện pháp quan trọng nhất. Sử dụng dung dịch ORS (Oresol) theo hướng dẫn trên bao bì. Pha đúng tỷ lệ với nước đun sôi để nguội. Uống từng ngụm nhỏ, liên tục. Nếu không có ORS, có thể tạm thời pha nước muối đường: 1 lít nước + 6 thìa cà phê đường + nửa thìa cà phê muối.

Chế độ ăn phù hợp: Ăn cháo loãng, cơm trắng, bánh mì. Chuối chín giúp bổ sung kali. Tránh sữa tươi, thức ăn nhiều dầu mỡ, đồ cay, rau sống trong 2-3 ngày đầu. Ăn từng lượng nhỏ, nhiều bữa trong ngày.

Nghỉ ngơi: Cơ thể cần năng lượng để chống lại nhiễm trùng. Hạn chế vận động nặng.

Probiotics: Theo WHO và WGO (Tổ chức Tiêu hóa Thế giới), probiotics có thể rút ngắn thời gian tiêu chảy 1-2 ngày và giảm tần suất đi ngoài.

Phòng bệnh luôn tốt hơn chữa bệnh. Áp dụng nguyên tắc an toàn thực phẩm:

Ăn chín, uống sôi: Nấu chín kỹ thực phẩm, đặc biệt thịt, hải sản, trứng. Uống nước đã đun sôi hoặc nước đóng chai.

Rửa tay đúng cách: Rửa tay bằng xà phòng ít nhất 20 giây trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi tiếp xúc động vật.

Bảo quản thực phẩm: Để thực phẩm trong tủ lạnh dưới 5°C trong vòng 2 giờ sau khi nấu. Không để thực phẩm chín ở nhiệt độ phòng quá 2 giờ. Tách riêng thực phẩm sống và chín.

Chọn mua thực phẩm: Mua thực phẩm tươi, có nguồn gốc rõ ràng. Kiểm tra hạn sử dụng. Tránh thức ăn đường phố không đảm bảo vệ sinh trong mùa mưa.

Tăng cường sức đề kháng đường tiêu hóa bằng chế độ ăn giàu chất xơ từ rau củ nấu chín, trái cây. Bổ sung probiotics từ sữa chua, thực phẩm lên men. Uống đủ nước mỗi ngày.

Giữ vệ sinh môi trường sống: dọn rác thường xuyên, không để nước đọng, diệt côn trùng. Che đậy thực phẩm, dùng lồng bàn chống ruồi.

Đặc biệt chú ý với trẻ em: dạy trẻ rửa tay thường xuyên, không cho trẻ ăn vặt ngoài đường trong mùa mưa, đảm bảo tiêm phòng Rotavirus đầy đủ cho trẻ nhỏ.

Không tự ý sử dụng thuốc cầm tiêu chảy như loperamide khi nghi ngờ nhiễm khuẩn hoặc phân có máu, vì có thể làm vi khuẩn lưu lại trong ruột lâu hơn.

Không tự ý dùng kháng sinh. Hầu hết tiêu chảy do virus sẽ tự khỏi mà không cần kháng sinh. Kháng sinh chỉ cần khi có chỉ định của bác sĩ.

Bù nước điện giải đúng cách là biện pháp cứu sống quan trọng nhất trong xử trí tiêu chảy cấp.