Sốt cao ở trẻ em: Khi nào cần lo, cách hạ sốt an toàn và 5 sai lầm phổ biến

Theo Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), sốt được định nghĩa khi nhiệt độ cơ thể trẻ từ 38°C (100,4°F) trở lên đo ở trực tràng, hoặc tương đương ở các vị trí khác.

Sốt không phải là bệnh — sốt là triệu chứng cho thấy hệ miễn dịch đang hoạt động. Hầu hết các trường hợp sốt ở trẻ do nhiễm virus thông thường (cảm cúm, viêm hô hấp trên) và tự khỏi trong 3–5 ngày.

Phân loại mức độ sốt

• Sốt nhẹ: 37,5–38,4°C — thường không cần dùng thuốc, theo dõi tại nhà
• Sốt vừa: 38,5–39°C — có thể dùng thuốc hạ sốt nếu trẻ khó chịu
• Sốt cao: 39–40°C — nên dùng thuốc hạ sốt và theo dõi sát
• Sốt rất cao: trên 40°C — cần đánh giá y tế, đặc biệt nếu kéo dài

Lưu ý: Mức độ sốt không phải lúc nào cũng phản ánh mức độ nghiêm trọng của bệnh. Trẻ sốt 39°C nhưng vẫn chơi bình thường đáng lo ít hơn trẻ sốt 38,5°C nhưng li bì, bỏ ăn.

Hai thuốc hạ sốt an toàn cho trẻ em là paracetamol (acetaminophen) và ibuprofen. Không dùng aspirin cho trẻ dưới 18 tuổi do nguy cơ hội chứng Reye.

Paracetamol

• Liều: 10–15 mg/kg/lần, cách nhau 4–6 giờ
• Tối đa: 5 lần/ngày (không quá 75 mg/kg/ngày)
• Dùng được cho trẻ từ 2 tháng tuổi
• Dạng phổ biến: siro (120 mg/5 mL hoặc 250 mg/5 mL), viên đạn đặt hậu môn

Ibuprofen

• Liều: 5–10 mg/kg/lần, cách nhau 6–8 giờ
• Tối đa: 3–4 lần/ngày (không quá 40 mg/kg/ngày)
• Dùng được cho trẻ từ 6 tháng tuổi (không dùng cho trẻ nhỏ hơn)
• Nên uống sau ăn để giảm kích ứng dạ dày

Quan trọng: Luôn tính liều theo cân nặng, không theo tuổi. Sử dụng ống bơm hoặc cốc đo đi kèm sản phẩm — thìa ăn thông thường không chính xác.

Có nên xen kẽ hai loại?

AAP không khuyến cáo xen kẽ paracetamol và ibuprofen như thường quy vì dễ gây nhầm liều. Tuy nhiên, trong một số trường hợp sốt cao không đáp ứng với một loại, bác sĩ có thể hướng dẫn xen kẽ — không tự ý làm.

Kết quả nhiệt kế phụ thuộc vào vị trí đo và loại nhiệt kế. Dưới đây là hướng dẫn theo AAP:

Trẻ dưới 3 tuổi

Ưu tiên đo trực tràng (đặt hậu môn) — chính xác nhất. Nhiệt kế điện tử đầu mềm, bôi vaseline, đưa vào 1–2 cm. Nếu không thuận tiện, đo nách rồi cộng thêm khoảng 0,5°C.

Trẻ từ 3 tuổi trở lên

Có thể đo miệng (đặt dưới lưỡi) hoặc tai (nhiệt kế hồng ngoại). Đo tai nhanh nhưng kém chính xác hơn nếu ống tai có ráy hoặc trẻ vừa nằm nghiêng.

Nhiệt kế trán (hồng ngoại không tiếp xúc)

Thuận tiện nhưng sai số lớn hơn, phụ thuộc nhiệt độ môi trường. Phù hợp để sàng lọc nhanh, không dùng để quyết định liều thuốc.

Mẹo: Ghi lại nhiệt độ, thời điểm đo và vị trí đo. Thông tin này rất hữu ích khi gọi cho bác sĩ hoặc đến viện.

Phần lớn sốt ở trẻ em có thể xử trí tại nhà. Tuy nhiên, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay nếu:

• Trẻ dưới 3 tháng tuổi sốt từ 38°C trở lên — bất kể trẻ trông bình thường
• Sốt trên 40°C không đáp ứng thuốc hạ sốt sau 1 giờ
• Sốt kéo dài trên 3 ngày không rõ nguyên nhân
• Trẻ co giật (giật tay chân, mắt trợn, mất ý thức) — dù chỉ một lần
• Trẻ li bì, khó đánh thức, bỏ bú hoặc bỏ ăn hoàn toàn
• Có phát ban dạng xuất huyết (chấm đỏ ấn không mất màu)
• Trẻ khó thở, thở nhanh bất thường, rút lõm lồng ngực
• Cổ cứng, đau đầu dữ dội, nôn nhiều lần

Nguyên tắc: Nếu phân vân không biết có cần đi viện hay không — hãy đi. Đánh giá sớm luôn an toàn hơn chờ đợi.

Sốt co giật (febrile seizures) xảy ra ở khoảng 2–5% trẻ từ 6 tháng đến 5 tuổi, thường khi nhiệt độ tăng nhanh. Biểu hiện: trẻ giật tay chân, mắt trợn lên, có thể mất ý thức trong 1–2 phút.

Cách xử trí khi trẻ co giật

1. Đặt trẻ nằm nghiêng một bên trên bề mặt phẳng, an toàn
2. Không giữ chặt tay chân trẻ, không cho bất cứ thứ gì vào miệng
3. Ghi lại thời gian co giật (quan trọng cho bác sĩ)
4. Nếu co giật kéo dài trên 5 phút hoặc tái phát trong cùng đợt sốt — gọi cấp cứu

Sốt co giật có nguy hiểm không?

Hầu hết sốt co giật đơn giản (dưới 15 phút, không tái phát trong 24 giờ) là lành tính và không gây tổn thương não hay động kinh về sau. Tuy nhiên, trẻ vẫn cần được bác sĩ khám sau cơn co giật để loại trừ nguyên nhân nghiêm trọng.

Lưu ý: Dùng thuốc hạ sốt sớm không ngăn được sốt co giật — co giật thường xảy ra khi nhiệt độ tăng đột ngột, trước khi cha mẹ kịp phát hiện sốt.

1. Lau người bằng cồn hoặc nước đá: Cồn bay hơi qua da có thể gây ngộ độc. Nước quá lạnh gây co mạch, giữ nhiệt bên trong cơ thể. Chỉ dùng nước ấm (khoảng 32–35°C) để lau.
2. Ủ kín trẻ khi sốt: Mặc quá nhiều quần áo ngăn cơ thể tỏa nhiệt. Cho trẻ mặc thoáng, đắp chăn mỏng nếu trẻ rét run.
3. Dùng aspirin cho trẻ: Aspirin có thể gây hội chứng Reye (tổn thương gan và não nghiêm trọng) ở trẻ dưới 18 tuổi khi đang nhiễm virus. Tuyệt đối không dùng.
4. Tính liều theo tuổi thay vì cân nặng: Trẻ cùng tuổi có thể chênh lệch 5–10 kg. Liều theo tuổi ghi trên hộp chỉ là tham khảo — luôn ưu tiên tính theo cân nặng thực tế.
5. Dùng thuốc hạ sốt khi trẻ chưa thực sự khó chịu: Sốt nhẹ dưới 38,5°C mà trẻ vẫn ăn chơi bình thường thì không bắt buộc phải dùng thuốc. Hạ sốt quá sớm có thể làm giảm hiệu quả phản ứng miễn dịch tự nhiên.

Khi trẻ sốt nhẹ đến vừa và không có dấu hiệu nguy hiểm:

• Cho trẻ uống nhiều nước: Nước lọc, nước điện giải pha đúng tỉ lệ, sữa mẹ (nếu còn bú). Tránh nước ngọt có ga
• Cho trẻ nghỉ ngơi: Không ép trẻ ăn nếu không muốn, nhưng đảm bảo uống đủ nước
• Mặc thoáng mát: Một lớp quần áo mỏng, phòng thoáng khí, nhiệt độ phòng 25–27°C
• Theo dõi nhiệt độ: Đo mỗi 4 giờ hoặc khi trẻ có vẻ nóng hơn. Ghi lại để theo dõi diễn biến
• Lau người bằng nước ấm: Nếu sốt cao trên 39°C, lau vùng nách, bẹn, trán bằng khăn ẩm nước ấm (32–35°C)

Quan trọng nhất: Theo dõi hành vi của trẻ quan trọng hơn con số trên nhiệt kế. Trẻ sốt nhưng vẫn tỉnh táo, chơi được, uống nước — thường an toàn để theo dõi tại nhà.