Sốt co giật ở trẻ em: Nhận biết, xử trí đúng cách và khi nào gọi cấp cứu

Sốt co giật (febrile seizure) là tình trạng co giật xảy ra ở trẻ em từ 6 tháng đến 5 tuổi khi sốt cao, thường trên 38°C, mà không có nguyên nhân thần kinh khác. Đây là loại co giật phổ biến nhất ở trẻ em, ảnh hưởng khoảng 2–5% trẻ em dưới 5 tuổi trên toàn cầu (theo Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ — AAP, 2011).

Điều cha mẹ cần biết nhất: sốt co giật đơn giản thường KHÔNG gây tổn thương não, KHÔNG gây động kinh, và KHÔNG ảnh hưởng đến sự phát triển trí tuệ của trẻ (theo AAP Clinical Practice Guideline). Tuy nhiên, việc xử trí đúng cách trong lúc trẻ đang co giật là vô cùng quan trọng để tránh chấn thương và biến chứng.

Sốt co giật thường xảy ra đột ngột, trong 24 giờ đầu khi trẻ bắt đầu sốt — đôi khi co giật là dấu hiệu đầu tiên khiến cha mẹ biết trẻ đang sốt (theo HealthyChildren.org — AAP). Biểu hiện bao gồm:

• Co cứng và giật toàn thân: hai tay, hai chân co giật nhịp nhàng hoặc co cứng đờ
• Mắt trợn ngược hoặc nhìn chằm chằm, không phản ứng khi gọi
• Mất ý thức: trẻ không nhận biết xung quanh
• Có thể kèm tím tái quanh môi (tạm thời, do cơ hô hấp co thắt)
• Có thể tiểu không tự chủ
• Sau cơn: trẻ ngủ lịm, lơ mơ, quấy khóc — đây là giai đoạn hồi phục bình thường

Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) chia sốt co giật thành 2 loại với ý nghĩa khác nhau:

Lưu ý quan trọng: 80% sốt co giật là thể đơn giản — lành tính và không để lại di chứng. Tuy nhiên, cha mẹ cần quan sát kỹ để phân biệt (theo tổng quan hệ thống trên PMC, 2022).

Khi trẻ co giật, cha mẹ cần bình tĩnh và thực hiện các bước sau. Bấm giờ ngay từ khi bắt đầu co giật — thời gian co giật quyết định cần gọi cấp cứu hay không.

NGAY LẬP TỨC (phút 0):

• Đặt trẻ nằm nghiêng (tư thế hồi phục) trên sàn hoặc mặt phẳng an toàn, mặt hơi nghiêng xuống — giúp nước bọt hoặc chất nôn chảy ra ngoài, tránh hít vào phổi
• Bấm giờ hoặc ghi nhớ thời điểm bắt đầu
• Nới lỏng quần áo quanh cổ trẻ
• Loại bỏ vật cứng, sắc nhọn xung quanh trẻ

TRONG KHI CO GIẬT (phút 1–5):

• Ở bên cạnh trẻ, quan sát — KHÔNG giữ chặt, KHÔNG cố ghìm trẻ
• KHÔNG cho bất cứ thứ gì vào miệng trẻ — trẻ KHÔNG thể nuốt lưỡi (theo Hội Chữ thập đỏ Hoa Kỳ)
• KHÔNG ép trẻ uống thuốc hay nước trong khi đang co giật — nguy cơ hít sặc
• KHÔNG dội nước lạnh lên trẻ

SAU 5 PHÚT:

• Nếu co giật kéo dài >5 phút → GỌI CẤP CỨU 115 NGAY
• Cơn co giật kéo dài là cấp cứu y khoa — cần can thiệp thuốc chống co giật tại bệnh viện

SAU KHI CƠN CO GIẬT DỪNG:

• Tiếp tục đặt trẻ nằm nghiêng cho đến khi tỉnh hoàn toàn
• Kiểm tra nhiệt độ cơ thể, cho trẻ uống thuốc hạ sốt (paracetamol theo cân nặng) khi trẻ đã tỉnh và có thể nuốt được
• Trẻ sẽ buồn ngủ sau cơn — đây là bình thường, để trẻ nghỉ ngơi nhưng theo dõi
• Đưa trẻ đi khám bác sĩ sau cơn co giật đầu tiên, kể cả khi trẻ trông khỏe mạnh

Trong lúc hoảng loạn, cha mẹ cần ghi nhớ những điều cơ bản nhất. Hãy lưu hoặc chụp ảnh bảng này (theo hướng dẫn của Johns Hopkins All Children's Hospital và Hội Chữ thập đỏ Hoa Kỳ):

Mẹo thực tế: Nếu có thể, quay video cơn co giật bằng điện thoại (trong khi người khác trông trẻ). Video sẽ giúp bác sĩ đánh giá chính xác loại co giật và đưa ra hướng xử trí phù hợp — điều này có giá trị chẩn đoán rất lớn.

Gọi cấp cứu 115 hoặc đưa trẻ đến phòng cấp cứu bệnh viện NGAY LẬP TỨC trong các trường hợp sau (theo AAP Clinical Practice Guideline và RCH Melbourne):

• Cơn co giật kéo dài hơn 5 phút
• Trẻ khó thở hoặc tím tái kéo dài sau khi cơn co giật dừng
• Trẻ không tỉnh lại sau 15–30 phút kể từ khi cơn dừng
• Co giật tái phát lần thứ 2 trong cùng đợt sốt (trong 24 giờ)
• Co giật chỉ một bên cơ thể (dấu hiệu co giật phức tạp)
• Trẻ dưới 6 tháng tuổi bị co giật kèm sốt
• Trẻ có cổ cứng, nôn liên tục, phát ban dạng xuất huyết (chấm đỏ không mất khi ấn) — cần loại trừ viêm màng não
• Đây là cơn co giật đầu tiên và bạn không chắc nguyên nhân là do sốt

Sau cơn co giật đầu tiên: Ngay cả khi cơn co giật dưới 5 phút và trẻ hồi phục hoàn toàn, vẫn nên đưa trẻ đi khám bác sĩ nhi trong ngày hôm đó. Bác sĩ cần đánh giá nguyên nhân sốt (nhiễm trùng nào gây sốt?) và xác định đây là co giật do sốt đơn giản hay phức tạp.

"Con tôi bị sốt co giật có bị động kinh không?"

Sốt co giật và động kinh là hai tình trạng khác nhau. Theo AAP, nguy cơ phát triển động kinh ở trẻ từng bị sốt co giật đơn giản chỉ khoảng 1–2% — gần bằng tỷ lệ trong dân số chung (khoảng 1%). Sốt co giật phức tạp có nguy cơ cao hơn một chút nhưng vẫn thấp.

"Có cần cho trẻ uống thuốc hạ sốt liên tục để phòng co giật?"

Không. Nhiều nghiên cứu cho thấy thuốc hạ sốt (paracetamol, ibuprofen) không ngăn ngừa được sốt co giật (theo tổng quan Cochrane). Thuốc hạ sốt giúp trẻ thoải mái hơn nhưng không thay đổi nguy cơ co giật, vì co giật có thể xảy ra khi nhiệt độ đang tăng nhanh — trước cả khi cha mẹ nhận ra trẻ sốt.

"Trẻ bị sốt co giật 1 lần, có bị lại không?"

Khoảng 30–35% trẻ từng bị sốt co giật sẽ tái phát ít nhất 1 lần. Nguy cơ cao hơn nếu: trẻ bị cơn đầu tiên trước 18 tháng tuổi, sốt thấp khi co giật (<39°C), hoặc có người thân trực hệ từng bị sốt co giật (theo PMC systematic review, 2022).

"Có cần cho trẻ uống thuốc chống co giật dự phòng?"

AAP khuyến cáo KHÔNG dùng thuốc chống co giật dự phòng cho trẻ bị sốt co giật đơn giản (bao gồm cả phenobarbital, valproate, hay diazepam dự phòng), vì tác dụng phụ của thuốc lớn hơn lợi ích khi tình trạng này lành tính.

Bài viết này cung cấp thông tin tham khảo về sốt co giật ở trẻ em, không thay thế thăm khám và chẩn đoán y khoa. Mọi trường hợp trẻ bị co giật — dù ngắn và tự hết — đều cần được bác sĩ nhi khoa thăm khám để xác định nguyên nhân sốt và loại trừ các bệnh lý thần kinh.

Không tự ý cho trẻ dùng bất kỳ thuốc chống co giật nào khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Thuốc chống co giật có nhiều tác dụng phụ nghiêm trọng và chỉ được kê đơn trong trường hợp cụ thể bởi bác sĩ chuyên khoa.

Thông tin trong bài được biên soạn từ các hướng dẫn quốc tế. Phác đồ xử trí tại các bệnh viện Việt Nam có thể có điểm khác biệt — luôn tuân theo hướng dẫn của bác sĩ đang điều trị cho trẻ.

Bài viết được biên soạn dựa trên các nguồn sau:

1. American Academy of Pediatrics (AAP). "Clinical Practice Guideline — Febrile Seizures: Guideline for the Neurodiagnostic Evaluation of the Child With a Simple Febrile Seizure." Pediatrics, 2011;127(2):389–394. AAP Publication
2. HealthyChildren.org (AAP). "Febrile Seizures in Children." healthychildren.org
3. American Red Cross. "Febrile Seizure: Symptoms & Treatment." redcross.org
4. Royal Children's Hospital Melbourne. "Clinical Practice Guidelines: Febrile seizure." rch.org.au
5. Johns Hopkins All Children's Hospital. "Febrile Seizures Clinical Pathway." hopkinsmedicine.org
6. PMC / NIH. "Febrile seizures: A review." pmc.ncbi.nlm.nih.gov, 2022.
7. Patel, N. et al. "Febrile Seizures: A Systematic Review of Different Guidelines." Seizure: European Journal of Epilepsy, 2024. sciencedirect.com
8. Cochrane Database. "Antipyretics for preventing recurrences of febrile seizures." Cochrane Library.