Tầm soát ung thư vú — khi nào bắt đầu và phương pháp nào phù hợp với bạn?

Theo Tổ chức Ung thư Toàn cầu (GLOBOCAN 2022), Việt Nam ghi nhận khoảng 21.555 ca ung thư vú mới và 9.345 ca tử vong mỗi năm. Ung thư vú chiếm 25,8% tổng số ca ung thư ở phụ nữ Việt Nam, đứng đầu về tỷ lệ mắc [2].

Điểm đáng lo ngại: tỷ lệ phát hiện sớm (giai đoạn I-II) tại Việt Nam chỉ đạt khoảng 30%, so với 60-70% tại các nước có chương trình tầm soát quốc gia. Tầm soát sớm có thể giảm tỷ lệ tử vong do ung thư vú từ 20-40% [1].

1. Chụp nhũ ảnh (Mammography)

Mammography là phương pháp tầm soát tiêu chuẩn vàng. Có hai loại:

• Mammography 2D: Chụp 2 góc mỗi bên vú. Độ nhạy 77-95% [3].
• Mammography 3D (tomosynthesis): Giảm dương tính giả 15-40%, hữu ích cho mô vú dày.

Liều phóng xạ rất thấp (0,4 mSv/lần) [3].

2. Siêu âm vú

Không thay thế mammography nhưng hữu ích bổ sung cho mô vú dày.

3. MRI vú

Độ nhạy cao nhất (94-100%) nhưng chỉ cho nhóm nguy cơ cao [4].

4. Tự khám vú

Không thay thế mammography [1].

Dựa trên khuyến cáo USPSTF 2024 và NCCN 2024, lịch trình tầm soát được phân theo nhóm nguy cơ như sau:

Nhóm nguy cơ trung bình (phần lớn phụ nữ)

• Từ 40-74 tuổi: Chụp mammography mỗi 2 năm (USPSTF 2024, khuyến cáo mức B) [1]
• Trên 75 tuổi: Chưa đủ bằng chứng để khuyến cáo; quyết định dựa trên tình trạng sức khỏe tổng quát và thảo luận với bác sĩ

Nhóm nguy cơ cao

Bạn thuộc nhóm nguy cơ cao nếu có một hoặc nhiều yếu tố sau:

• Đột biến gen BRCA1/BRCA2 hoặc có người thân trực hệ mang đột biến
• Tiền sử xạ trị vùng ngực từ 10-30 tuổi
• Nguy cơ trọn đời ≥20% theo mô hình đánh giá nguy cơ (ví dụ: Tyrer-Cuzick)
• Tiền sử cá nhân mắc ung thư vú hoặc một số tổn thương tiền ung thư

Khuyến cáo NCCN 2024 cho nhóm nguy cơ cao [4]:

• Bắt đầu mammography hàng năm từ 25-30 tuổi (hoặc sớm hơn tùy tiền sử gia đình)
• Kết hợp MRI vú hàng năm
• Xem xét MRI vú xen kẽ mammography mỗi 6 tháng

Nhóm có mô vú dày

Khoảng 40-50% phụ nữ có mô vú dày (mật độ C hoặc D trên mammography). Mô vú dày vừa là yếu tố nguy cơ ung thư vú, vừa làm giảm hiệu quả mammography. Nếu bạn được thông báo có mô vú dày, hãy thảo luận với bác sĩ về việc bổ sung siêu âm hoặc MRI vú [1].

Nhiều phụ nữ lo ngại về chụp mammography vì nghe nói “đau” hoặc “ngại”. Dưới đây là quy trình thực tế để bạn chuẩn bị tâm lý:

1. Trước khi chụp: Không bôi kem, phấn, khử mùi vùng nách và ngực. Nên đặt lịch sau kỳ kinh nguyệt 1-2 tuần (khi vú ít nhạy cảm nhất). Mặc áo rời để dễ cởi.
2. Trong khi chụp: Kỹ thuật viên sẽ đặt vú lên bàn chụp và ép nhẹ bằng tấm mica trong suốt. Mỗi lần ép kéo dài khoảng 10-15 giây. Chụp 2 góc mỗi bên vú, tổng cộng 4 lần ép. Toàn bộ quá trình chụp mất khoảng 15-20 phút.
3. Cảm giác: Có thể khó chịu hoặc hơi đau do ép vú, nhưng cảm giác này ngắn và chấp nhận được. Nếu bạn lo lắng, có thể uống thuốc giảm đau nhẹ (paracetamol) 30-60 phút trước khi chụp.
4. Kết quả: Thường có sau 1-7 ngày tùy cơ sở. Kết quả được phân loại theo BI-RADS (0-6), trong đó BI-RADS 1-2 là bình thường/lành tính.

Chi phí tầm soát ung thư vú tại Việt Nam dao động đáng kể giữa cơ sở y tế công và tư:

Lưu ý về BHYT: Bảo hiểm y tế chi trả chi phí mammography và siêu âm vú khi có chỉ định của bác sĩ. Tầm soát tự nguyện (không có chỉ định) thường không được BHYT chi trả. Một số bệnh viện tổ chức chương trình tầm soát miễn phí hoặc giảm giá trong Tháng 10 Hồng.

1. USPSTF (2024). Screening for Breast Cancer: US Preventive Services Task Force Recommendation Statement. JAMA. PubMed 38687503
2. GLOBOCAN (2022). Vietnam Fact Sheet. IARC
3. American Cancer Society (2024). Mammograms. cancer.org
4. NCCN (2024). Breast Cancer Screening and Diagnosis. Version 1.2024. nccn.org

Bài viết này chỉ mang tính chất tham khảo và giáo dục sức khỏe, không thay thế cho tư vấn, chẩn đoán hoặc điều trị y khoa chuyên nghiệp.