Tăng huyết áp ở người trưởng thành: Nhận biết, đo huyết áp đúng cách và khi nào cần đi khám

Huyết áp được biểu thị bằng hai chỉ số: huyết áp tâm thu (số trên) và huyết áp tâm trương (số dưới), đơn vị mmHg. Theo hướng dẫn của Hội Tim mạch học Việt Nam 2022 và ESC/ESH 2023, người trưởng thành được coi là tăng huyết áp khi:

• Huyết áp tâm thu ≥ 140 mmHg, và/hoặc
• Huyết áp tâm trương ≥ 90 mmHg,
• Đo tại phòng khám, lặp lại ít nhất hai lần ở các buổi khác nhau.

Hướng dẫn AHA/ACC 2017 phân loại sớm hơn:

• Bình thường: dưới 120/80 mmHg.
• Tăng huyết áp giai đoạn 1: 130-139/80-89 mmHg.
• Tăng huyết áp giai đoạn 2: từ 140/90 mmHg trở lên.

Người bệnh có thể có một hoặc cả hai chỉ số vượt ngưỡng. Việc phân loại giai đoạn giúp bác sĩ định hướng can thiệp lối sống đơn thuần hay phối hợp thuốc, nhưng chẩn đoán chính thức phải dựa trên đánh giá của bác sĩ, không tự kết luận chỉ từ một lần đo.

Các yếu tố nguy cơ chính được WHO và AHA nhấn mạnh bao gồm: tuổi cao, tiền sử gia đình có tăng huyết áp, thừa cân-béo phì, ít vận động, ăn nhiều muối, uống rượu bia nhiều, hút thuốc lá, căng thẳng kéo dài, đái tháo đường, bệnh thận mạn và hội chứng ngưng thở khi ngủ.

Phần lớn người mắc không có triệu chứng. Khi xuất hiện, triệu chứng thường không đặc hiệu: đau đầu vùng chẩm buổi sáng, hoa mắt chóng mặt, mệt, khó tập trung, nóng bừng mặt. Một số trường hợp tăng huyết áp cấp cứu có thể gây đau ngực, khó thở, yếu nửa người, nhìn mờ - những dấu hiệu này cần đến cơ sở y tế ngay lập tức.

Đo huyết áp tại nhà hỗ trợ bác sĩ đánh giá xu hướng huyết áp thực sự, vì trị số tại phòng khám có thể bị ảnh hưởng bởi "hiệu ứng áo choàng trắng". AHA và Mayo Clinic khuyến cáo các bước sau:

• Sử dụng máy đo huyết áp điện tử bắp tay đã được kiểm chứng. Máy đo cổ tay kém chính xác hơn, chỉ dùng khi không thể đo bắp tay.
• Trước khi đo: nghỉ yên 5 phút, không hút thuốc, không uống cà phê hay tập thể dục trong 30 phút trước đó, đi tiểu trước nếu cần.
• Tư thế: ngồi tựa lưng, chân không bắt chéo, bàn chân đặt phẳng trên sàn.
• Cánh tay đặt trên bàn, ngang mức tim. Băng đo quấn trên khuỷu tay khoảng 2 cm, vừa khít.
• Không nói chuyện trong khi đo.
• Đo 2 lần, cách nhau 1-2 phút, lấy trung bình.
• Đo vào hai thời điểm cố định trong ngày: buổi sáng trước khi uống thuốc và buổi tối trước khi đi ngủ.
• Ghi lại trong sổ theo dõi để mang đến lần khám sau.

Thông thường, huyết áp đo tại nhà có ngưỡng thấp hơn phòng khám một chút (≥ 135/85 mmHg được coi là tăng).

Lối sống là nền tảng trong điều trị tăng huyết áp, áp dụng cho cả người chưa cần dùng thuốc và người đang dùng thuốc. Theo WHO, AHA và hướng dẫn của Bộ Y tế Việt Nam:

• Giảm muối: dưới 5g muối/ngày (khoảng một thìa cà phê). Hạn chế nước mắm, nước tương, dưa muối, mì gói, đồ hộp.
• Chế độ ăn DASH: nhiều rau xanh, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, cá; ít thịt đỏ và đường tinh chế.
• Vận động: 150 phút/tuần hoạt động cường độ trung bình (đi bộ nhanh, đạp xe, bơi).
• Giảm cân: với người thừa cân, mỗi 1 kg giảm có thể giúp huyết áp tâm thu giảm khoảng 1 mmHg.
• Hạn chế rượu bia: nam ≤ 2 đơn vị, nữ ≤ 1 đơn vị/ngày.
• Ngừng hút thuốc lá và tránh hít khói thuốc thụ động.
• Quản lý căng thẳng: ngủ đủ 7-8 giờ, kỹ thuật thở, thiền, yoga.

Những thay đổi này có thể giúp giảm huyết áp tâm thu 5-15 mmHg ở người tuân thủ, đôi khi đủ để bác sĩ giảm liều thuốc.

Có nhiều nhóm thuốc hạ áp khác nhau (ức chế men chuyển, ức chế thụ thể, chẹn kênh canxi, lợi tiểu, chẹn beta...) và mỗi nhóm phù hợp với từng đặc điểm bệnh nhân khác nhau: tuổi, bệnh đồng mắc (đái tháo đường, suy thận, suy tim), khả năng dung nạp tác dụng phụ.

Việc tự mua hay đổi thuốc theo lời khuyên không chuyên môn có thể dẫn đến:

• Hạ huyết áp quá mức, té ngã ở người cao tuổi.
• Tăng huyết áp dội ngược khi ngừng đột ngột chẹn beta.
• Bỏ sót các xét nghiệm theo dõi cần thiết (kali máu, chức năng thận).

Tăng huyết áp là bệnh mạn tính cần được theo dõi và điều chỉnh thuốc bởi bác sĩ. Người bệnh nên duy trì khám định kỳ và không tự ý ngừng thuốc khi huyết áp đã ổn.

Nên đến gặp bác sĩ tim mạch hoặc bác sĩ gia đình khi:

• Có nhiều lần đo huyết áp tại nhà ≥ 135/85 mmHg hoặc tại phòng khám ≥ 140/90 mmHg.
• Đang điều trị tăng huyết áp nhưng chỉ số chưa đạt mục tiêu sau 3-4 tuần.
• Xuất hiện tác dụng phụ nghi do thuốc (ho khan kéo dài, phù chân, chóng mặt nhiều).
• Có thêm yếu tố nguy cơ tim mạch: đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, hút thuốc lá, tiền sử gia đình bệnh tim sớm.

Cần đến cơ sở cấp cứu ngay khi huyết áp ≥ 180/120 mmHg kèm bất kỳ dấu hiệu nào sau, theo AHA:

• Đau đầu dữ dội, khác thường.
• Đau ngực, khó thở.
• Yếu hoặc tê một bên cơ thể, méo miệng, nói khó (dấu hiệu đột quỵ).
• Nhìn mờ đột ngột, co giật, lú lẫn.
• Tiểu ra máu, đau lưng dữ dội.

Phụ nữ mang thai: tăng huyết áp thai kỳ và tiền sản giật là tình trạng nguy hiểm cho cả mẹ và thai. Cần được khám thai định kỳ và đo huyết áp mỗi lần.

Người cao tuổi: đo cả hai cánh tay trong lần đầu để phát hiện chênh lệch. Mục tiêu huyết áp có thể cá thể hóa tùy bệnh đồng mắc; tránh hạ áp quá nhanh.

Người trẻ phát hiện tăng huyết áp sớm: nên được khám để loại trừ nguyên nhân thứ phát (bệnh thận, nội tiết, hẹp động mạch thận).

Bệnh nhân đái tháo đường, bệnh thận mạn: mục tiêu huyết áp thường chặt hơn, cần bác sĩ chuyên khoa theo dõi.