Táo bón ở trẻ em: Nguyên nhân, dấu hiệu cảnh báo và cách xử trí an toàn tại nhà

Theo tiêu chuẩn Rome IV (2016), trẻ từ 4 tuổi được chẩn đoán táo bón chức năng khi có ít nhất 2 biểu hiện dưới đây, xuất hiện ít nhất 1 lần/tuần và kéo dài tối thiểu 1 tháng, sau khi đã được bác sĩ đánh giá loại trừ nguyên nhân khác: (Nguồn: Rome Foundation, 2016; AAFP, 2022)

• Đi tiêu ≤2 lần/tuần
• Có ít nhất 1 lần/tuần bị són phân (encopresis) (Nguồn: Rome Foundation, 2016)
• Tiền sử nhịn đi tiêu hoặc giữ phân quá mức
• Tiền sử đi ngoài phân cứng hoặc đau khi đi tiêu
• Có khối phân lớn trong trực tràng khi thăm khám
• Tiền sử đi ngoài phân có đường kính lớn, có thể gây tắc toilet

Đối với trẻ dưới 4 tuổi, tiêu chí Rome IV yêu cầu ít nhất 2 biểu hiện kéo dài tối thiểu 1 tháng. (Nguồn: Rome Foundation, 2016; Gastroenterology, 2016)

Lưu ý: Trẻ sơ sinh trung bình đi tiêu khoảng 4 lần/ngày, giảm dần còn khoảng 2 lần/ngày lúc 2 tuổi và 1 lần/ngày sau 4 tuổi; riêng trẻ bú mẹ hoàn toàn có thể vài ngày mới đi một lần mà vẫn bình thường nếu phân mềm và trẻ khỏe. (Nguồn: AAFP, 2022)

Khoảng 95% trường hợp táo bón ở trẻ em là táo bón chức năng. Các nguyên nhân chính: (Nguồn: AAFP, 2022)

Chế độ ăn thiếu chất xơ và nước: Trẻ ăn ít rau, trái cây hoặc uống không đủ nước. Lượng chất xơ khuyến nghị: "tuổi + 5 g/ngày". (Nguồn: AAFP, 2022; Pediatrics, 1995)

Nhịn đi tiêu (giữ phân): Nguyên nhân thường gặp nhất, tạo vòng xoắn: phân ở lại lâu → hấp thu thêm nước → phân càng cứng → đi ngoài càng đau → trẻ càng nhịn.

Thay đổi sinh hoạt: Bắt đầu đi học, du lịch, thay đổi nhà vệ sinh.

Thuốc: Một số thuốc có thể gây táo bón: viên sắt, thuốc giảm đau gây nghiện, thuốc kháng cholinergic, thuốc kháng acid chứa nhôm/canxi (lưu ý: thuốc ho chứa codein không được dùng cho trẻ em). (Nguồn: NIH NIDDK, 2018; AAFP, 2022; FDA, 2018)

Nguyên nhân thực thể (5–10%): Chỉ khoảng 5% trường hợp có nguyên nhân thực thể như bệnh Hirschsprung, xơ nang, dị tật hậu môn – trực tràng, bất thường tủy sống, bệnh celiac hoặc suy giáp. (Nguồn: AAFP, 2022; NIH NIDDK, 2018)

Một số dấu hiệu gợi ý nguyên nhân thực thể hoặc biến chứng:

• Táo bón khởi phát từ sơ sinh: Trẻ không đi phân su trong 48 giờ đầu — gợi ý bệnh Hirschsprung (Nguồn: NICE, 2017; NIH NIDDK, 2024; AAFP, 2022)
• Phân có máu đỏ tươi hoặc máu lẫn nhầy
• Bụng chướng căng kèm nôn: Nguy cơ tắc ruột
• Sụt cân hoặc chậm tăng trưởng
• Sốt kèm táo bón
• Són phân (encopresis) kéo dài
• Đau bụng dữ dội, trẻ quấy khóc không ngừng

Nếu táo bón kéo dài quá 2 tuần hoặc không cải thiện khi đã điều chỉnh chế độ ăn và sinh hoạt tại nhà, cần đưa trẻ đi khám. (Nguồn: NIH NIDDK, 2018)

Tăng cường chất xơ: Rau xanh (bông cải xanh, đậu đỗ), trái cây (lê, mận, đu đủ, thanh long), ngũ cốc nguyên hạt (yến mạch, gạo lứt). Lượng khuyến nghị: "tuổi + 5 g/ngày" cho trẻ 2–18 tuổi. (Nguồn: AAFP, 2022; Pediatrics, 1995)

Uống đủ nước: Tổng lượng nước khuyến nghị (gồm cả nước trong thức ăn) khoảng 1,3 lít/ngày cho trẻ 1–3 tuổi và 1,7 lít/ngày cho trẻ 4–8 tuổi, trong đó nước uống khoảng 0,9–1,2 lít. Nước ép lê hoặc mận pha loãng với lượng nhỏ có thể giúp làm mềm phân. (Nguồn: NICE, 2017; MedlinePlus, 2024)

Hạn chế: Uống quá nhiều sữa bò (có thể góp phần gây táo bón ở một số trẻ), thức ăn nhanh, đồ chiên rán, bánh kẹo nhiều đường.

Lưu ý: Tăng chất xơ từ từ (3–5 g/tuần), kết hợp đủ nước để tránh làm táo bón nặng thêm.

Ngồi toilet đều đặn: 5–10 phút sau bữa ăn chính (tận dụng phản xạ dạ dày-đại tràng), 2–3 lần/ngày. Không ép trẻ phải "đi" bằng được.

Tư thế ngồi đúng: Dùng ghế kê chân để bàn chân đặt vững, đầu gối cao hơn hông, giúp cơ sàn chậu thư giãn.

Khen thưởng: Dùng sticker chart hoặc lời khen khi trẻ ngồi toilet đều đặn. Tuyệt đối không mắng, phạt khi trẻ không đi được.

Kinh nghiệm dược sĩ: Nhiều phụ huynh chỉ tập trung vào thuốc mà bỏ qua rèn thói quen. Thực tế, nếu trẻ vẫn nhịn đi tiêu, táo bón rất dễ tái phát khi ngừng thuốc.

Quan trọng: Thuốc nhuận tràng cho trẻ chỉ dùng theo chỉ định và liều của bác sĩ nhi khoa. Các hướng dẫn quốc tế khuyến cáo polyethylene glycol (PEG) là lựa chọn đầu tay cho táo bón chức năng ở trẻ, lactulose là lựa chọn thay thế; chế độ ăn đơn thuần không nên là biện pháp điều trị đầu tay khi trẻ đã bị táo bón kéo dài. (Nguồn: NICE, 2017; ESPGHAN/NASPGHAN, 2014; AAFP, 2022)

PEG 3350: Lựa chọn đầu tay theo NASPGHAN/ESPGHAN cho trẻ từ 6 tháng. Hoạt động thẩm thấu — giữ nước trong lòng ruột. Tổng quan Cochrane cho thấy PEG hiệu quả hơn lactulose, ít đầy hơi hơn. Liều: 0,2–0,8 g/kg/ngày.

Lactulose: Siro ngọt, dễ uống cho trẻ nhỏ. Liều: 1–3 ml/kg/ngày. Tác dụng phụ: đầy hơi 1–2 tuần đầu.

Bisacodyl, senna: Chỉ dùng ngắn hạn theo chỉ định bác sĩ.

Thụt tháo: Cho trường hợp ứ phân nặng, chỉ theo chỉ định bác sĩ.

Không tự ý mua và cho trẻ dùng thuốc nhuận tràng kéo dài mà không có sự tư vấn của bác sĩ hoặc dược sĩ.

• NIH – NIDDK — Symptoms & Causes of Constipation in Children (2018)
• NIH – NIDDK — Eating, Diet, & Nutrition for Constipation in Children (2018)
• NIH – NIDDK — Symptoms & Causes of Hirschsprung Disease (2024)
• NICE — Constipation in children and young people: diagnosis and management (CG99) (2017)
• FDA — FDA requires labeling changes for prescription opioid cough and cold medicines to limit their use to adults 18 years and older (2018)
• ESPGHAN/NASPGHAN – J Pediatr Gastroenterol Nutr (Tabbers et al.) — Evaluation and treatment of functional constipation in infants and children (2014)
• Rome Foundation — Rome IV Criteria (2016)
• Gastroenterology (Benninga et al.) — Childhood Functional Gastrointestinal Disorders: Neonate/Toddler (Rome IV) (2016)
• AAFP – Am Fam Physician — Constipation in Children and Adolescents: Evaluation and Treatment (2022)
• J Pediatr (Koppen et al.) — Prevalence of Functional Defecation Disorders in Children: A Systematic Review and Meta-Analysis (2018)
• Pediatrics (Williams et al.) — A new recommendation for dietary fiber in childhood (1995)
• MedlinePlus (NIH NLM) — Constipation in infants and children (2024)

Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng thuốc.