Thiếu vitamin D ở người cao tuổi: dấu hiệu, nguyên nhân và cách bổ sung an toàn

Vitamin D không chỉ giúp cơ thể hấp thu canxi để xây dựng và duy trì mật độ xương, mà còn đóng vai trò quan trọng trong chức năng cơ bắp, hệ miễn dịch và sức khỏe tim mạch.

Ở người cao tuổi, vitamin D đặc biệt quan trọng vì giúp giảm nguy cơ loãng xương và gãy xương — một trong những nguyên nhân hàng đầu gây tàn phế ở người trên 65 tuổi. Theo Hội Loãng xương Quốc tế (IOF), khoảng 1/3 phụ nữ và 1/5 nam giới trên 50 tuổi sẽ bị gãy xương do loãng xương trong đời.

Ngoài ra, nghiên cứu đăng trên tạp chí BMJ cho thấy thiếu vitamin D ở người cao tuổi còn liên quan đến tăng nguy cơ yếu cơ, té ngã, suy giảm nhận thức và nhiễm trùng đường hô hấp.

Có nhiều yếu tố khiến người cao tuổi trở thành nhóm dễ bị thiếu vitamin D nhất.

Giảm tổng hợp qua da: Khi lớn tuổi, lớp da mỏng đi và khả năng chuyển đổi tiền vitamin D thành vitamin D3 dưới tác động của tia UVB giảm đáng kể. Theo nghiên cứu, người 70 tuổi chỉ tổng hợp được khoảng 25% lượng vitamin D so với người 20 tuổi trong cùng điều kiện phơi nắng.

Ít ra ngoài trời: Nhiều người cao tuổi do hạn chế vận động, bệnh mạn tính hoặc sống trong viện dưỡng lão nên ít tiếp xúc ánh nắng mặt trời.

Chế độ ăn không đủ: Thực phẩm giàu vitamin D (cá hồi, cá thu, lòng đỏ trứng, nấm) thường không phổ biến trong bữa ăn hàng ngày của người Việt cao tuổi.

Giảm hấp thu ở đường ruột: Tuổi tác làm giảm hiệu quả hấp thu vitamin D từ thực phẩm và thực phẩm chức năng qua đường tiêu hóa.

Dùng một số thuốc: Một số thuốc điều trị động kinh, corticoid dài ngày có thể ảnh hưởng đến chuyển hóa vitamin D.

Thiếu vitamin D thường diễn tiến âm thầm, các triệu chứng ban đầu dễ bị bỏ qua hoặc nhầm với biểu hiện lão hóa thông thường.

Đau nhức xương, cơ: Đau mỏi vùng lưng dưới, hông, chân, đặc biệt rõ khi đi lại hoặc leo cầu thang. Đây là triệu chứng phổ biến nhất ở người cao tuổi thiếu vitamin D.

Yếu cơ, dễ té ngã: Cơ bắp yếu đi, đặc biệt cơ đùi và cơ mông, khiến người cao tuổi khó đứng lên từ ghế thấp, dễ mất thăng bằng. Theo CDC, mỗi năm có khoảng 36 triệu ca té ngã ở người trên 65 tuổi tại Hoa Kỳ, trong đó thiếu vitamin D là một yếu tố nguy cơ quan trọng.

Mệt mỏi kéo dài: Cảm giác uể oải, thiếu năng lượng dù ngủ đủ giấc, giảm hứng thú hoạt động.

Hay ốm vặt: Hệ miễn dịch suy yếu dẫn đến dễ bị cảm cúm, nhiễm trùng đường hô hấp tái đi tái lại.

Chậm lành vết thương: Các vết cắt, trầy xước lâu lành hơn bình thường có thể là dấu hiệu gián tiếp của thiếu vitamin D.

Xét nghiệm máu đo nồng độ 25-hydroxyvitamin D [25(OH)D] là tiêu chuẩn vàng để đánh giá tình trạng vitamin D trong cơ thể.

Theo Hiệp hội Nội tiết Hoa Kỳ, mức vitamin D được phân loại như sau: dưới 20 ng/mL là thiếu; 20–29 ng/mL là không đủ; 30–100 ng/mL là bình thường; trên 100 ng/mL là dư thừa, có thể gây ngộ độc.

Người cao tuổi nên xét nghiệm vitamin D định kỳ mỗi 6–12 tháng, đặc biệt khi có các dấu hiệu nghi ngờ thiếu hụt, có tiền sử loãng xương hoặc gãy xương, ít tiếp xúc ánh nắng hoặc đang dùng thuốc ảnh hưởng chuyển hóa vitamin D.

Xét nghiệm này có sẵn tại hầu hết các bệnh viện và phòng khám, chi phí hợp lý. Kết quả giúp bác sĩ đưa ra phác đồ bổ sung cá nhân hóa, phù hợp với từng trường hợp cụ thể.

Bổ sung vitamin D có thể thực hiện qua ba con đường: ánh nắng mặt trời, thực phẩm và viên uống bổ sung.

Ánh nắng mặt trời

Phơi nắng 15–20 phút/ngày vào buổi sáng (trước 9 giờ) hoặc chiều muộn (sau 16 giờ), để lộ cánh tay và chân. Tuy nhiên, ở người cao tuổi, cách này thường không đủ do khả năng tổng hợp giảm.

Thực phẩm giàu vitamin D

Cá hồi (400–600 IU/100g), cá thu (250 IU/100g), lòng đỏ trứng (40 IU/quả), nấm phơi nắng, sữa và ngũ cốc tăng cường vitamin D. Nên bổ sung các thực phẩm này vào bữa ăn hàng ngày.

Viên uống vitamin D

Khi chế độ ăn và ánh nắng không đủ, bác sĩ có thể khuyến cáo bổ sung vitamin D3 (cholecalciferol) dạng viên uống. Theo Hiệp hội Nội tiết Hoa Kỳ, liều khuyến cáo cho người trên 65 tuổi là 800–2000 IU/ngày (tùy mức thiếu hụt cụ thể). Nên uống vitamin D cùng bữa ăn có chất béo để tăng hấp thu.

Lưu ý: Không tự ý dùng liều cao trên 4000 IU/ngày khi chưa có chỉ định của bác sĩ, vì dư thừa vitamin D có thể gây tăng canxi máu, sỏi thận.

Vitamin D giúp cơ thể hấp thu canxi hiệu quả, nhưng bổ sung canxi đơn lẻ mà thiếu vitamin D sẽ giảm đáng kể hiệu quả phòng chống loãng xương.

Theo khuyến cáo của Hội Loãng xương Quốc tế, người cao tuổi cần 1000–1200 mg canxi/ngày (từ thực phẩm và bổ sung) kết hợp với 800–2000 IU vitamin D3/ngày.

Thực phẩm giàu canxi phổ biến: sữa và các sản phẩm từ sữa, đậu phụ, cá nhỏ ăn cả xương (cá cơm, cá mòi), rau xanh đậm (cải xoăn, bông cải xanh).

Nếu dùng viên canxi bổ sung, nên chia thành 2 lần/ngày (mỗi lần không quá 500–600 mg) vì cơ thể hấp thu canxi tốt hơn ở liều nhỏ. Uống canxi cách vitamin D ít nhất 2 giờ nếu dùng riêng, hoặc chọn sản phẩm kết hợp canxi + vitamin D3 để thuận tiện.

Không tự ý bổ sung vitamin D liều cao kéo dài mà không có xét nghiệm và theo dõi của bác sĩ. Dư thừa vitamin D gây tăng canxi máu với các triệu chứng buồn nôn, chán ăn, táo bón, yếu cơ, nhịp tim bất thường, trong trường hợp nặng có thể gây tổn thương thận.

Người cao tuổi đang dùng thuốc tim mạch, thuốc lợi tiểu nhóm thiazide hoặc thuốc chống đông cần thông báo cho bác sĩ trước khi bổ sung vitamin D để tránh tương tác thuốc.

Kết hợp bổ sung vitamin D với tập thể dục nhẹ nhàng (đi bộ, tập thái cực quyền) giúp tăng cường sức mạnh cơ xương hiệu quả hơn so với chỉ bổ sung đơn thuần.

Thông tin mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán bác sĩ. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng thuốc.