Vaccine cho người trưởng thành: lịch tiêm bạn có thể đã bỏ lỡ

Ba lý do chính khiến người trưởng thành cần tiêm vaccine:

• Hiệu lực vaccine giảm theo thời gian: Một số vaccine (uốn ván, bạch hầu, ho gà) cần tiêm nhắc mỗi 10 năm. Nếu không tiêm nhắc, khả năng bảo vệ giảm dần.
• Nguy cơ bệnh tăng theo tuổi: Người ≥65 tuổi có nguy cơ cao hơn với cúm, phế cầu, zona và RSV do hệ miễn dịch suy yếu tự nhiên (immunosenescence).
• Vaccine mới xuất hiện: Vaccine HPV, zona tái tổ hợp (RZV), RSV là các vaccine tương đối mới mà thế hệ trước không có cơ hội tiêm.

Theo CDC, lịch tiêm chủng người lớn được cập nhật hằng năm bởi Ủy ban Tư vấn Thực hành Tiêm chủng (ACIP) dựa trên bằng chứng mới nhất.

Dựa trên lịch tiêm CDC 2024–2025, các vaccine quan trọng theo nhóm tuổi:

19–26 tuổi:

• Cúm: 1 liều/năm
• COVID-19: theo khuyến cáo mùa hiện tại
• Tdap/Td: tiêm nhắc mỗi 10 năm
• HPV: 2–3 liều nếu chưa tiêm (hiệu quả nhất khi tiêm trước 26 tuổi)
• MMR: 1–2 liều nếu sinh sau 1957 và chưa có miễn dịch
• Viêm gan B: hoàn thành liệu trình nếu chưa tiêm

27–49 tuổi:

• HPV: quyết định lâm sàng chung (shared clinical decision-making) cho 27–45 tuổi
• Viêm gan A: 2–3 liều nếu có yếu tố nguy cơ

50–64 tuổi:

• Zona (RZV/Shingrix): 2 liều, khuyến cáo từ 50 tuổi
• RSV: dựa trên yếu tố nguy cơ

≥65 tuổi:

• Phế cầu (PCV20 hoặc PCV15+PPSV23): bảo vệ khỏi viêm phổi, viêm màng não do phế cầu
• RSV: khuyến cáo cho ≥75 tuổi
• Cúm: ưu tiên vaccine liều cao hoặc có tá chất (adjuvanted)

Phụ nữ mang thai cần lưu ý đặc biệt:

• Tdap: tiêm mỗi thai kỳ (lý tưởng tuần 27–36) để truyền kháng thể ho gà cho trẻ sơ sinh.
• Cúm: tiêm vaccine cúm bất hoạt trong bất kỳ tam cá nguyệt nào.
• RSV: vaccine RSV theo mùa trong thai kỳ (khuyến cáo mới từ 2023).
• Chống chỉ định khi mang thai: vaccine sống (MMR, thủy đậu, LAIV cúm sống).

Người suy giảm miễn dịch (HIV, đang hóa trị, dùng thuốc ức chế miễn dịch):

• Zona RZV: vẫn khuyến cáo (vaccine tái tổ hợp, không phải vaccine sống).
• Tránh vaccine sống (MMR, thủy đậu, LAIV) trừ khi bác sĩ chuyên khoa cho phép.
• Có thể cần liều bổ sung cho viêm gan B, phế cầu, Hib theo đánh giá cá nhân.

Theo CDC, lịch tiêm cần cá nhân hóa dựa trên tình trạng miễn dịch, tiền sử tiêm chủng và yếu tố nguy cơ nghề nghiệp.

Phần lớn tác dụng phụ của vaccine là nhẹ và tự hết trong 1–3 ngày:

• Tại chỗ tiêm: đau, sưng, đỏ (rất phổ biến, >50% với nhiều vaccine).
• Toàn thân: mệt mỏi, đau đầu, đau cơ, sốt nhẹ — phản ánh hệ miễn dịch đang đáp ứng.

Khi nào cần đi khám ngay:

• Phản ứng dị ứng nặng (phản vệ): khó thở, sưng mặt/họng, phát ban toàn thân, chóng mặt — cực hiếm (khoảng 1,3 trường hợp/triệu liều theo dữ liệu CDC) nhưng cần cấp cứu.
• Sốt cao >39,5°C kéo dài >48 giờ.
• Phản ứng tại chỗ tiêm lan rộng, sưng nóng đỏ tăng dần sau 24 giờ (nghi nhiễm trùng).

Các cơ sở tiêm chủng luôn có bộ cấp cứu phản vệ và yêu cầu theo dõi 15–30 phút sau tiêm. Người có tiền sử phản vệ với thành phần vaccine cần thông báo trước khi tiêm.

Nếu không nhớ đã tiêm vaccine nào, bạn có thể:

• Kiểm tra sổ tiêm chủng: sổ tiêm vàng (WHO International Certificate) hoặc hồ sơ tiêm tại trạm y tế phường/xã.
• Xét nghiệm kháng thể: xét nghiệm IgG cho viêm gan B, sởi, thủy đậu có thể xác nhận bạn đã có miễn dịch hay chưa.
• Tiêm lại nếu không chắc: với hầu hết vaccine, tiêm thêm một liều khi đã có miễn dịch không gây hại — an toàn hơn bỏ sót.

Lịch tiêm bù (catch-up): Theo CDC, nếu bạn chưa hoàn thành liệu trình vaccine nào, không cần bắt đầu lại từ đầu — chỉ cần tiêm các liều còn thiếu. Ví dụ: nếu đã tiêm 1 liều viêm gan B cách đây 5 năm, bạn tiêm liều 2 và 3 mà không cần lặp liều 1.

Hãy mang theo sổ tiêm khi đến cơ sở y tế hoặc yêu cầu bác sĩ kiểm tra và lập kế hoạch tiêm bù phù hợp với tuổi và yếu tố nguy cơ của bạn.