Viêm đường tiết niệu ở phụ nữ: triệu chứng, điều trị và phòng ngừa tái phát

Đường tiết niệu gồm thận, niệu quản, bàng quang và niệu đạo. Viêm đường tiết niệu xảy ra khi vi khuẩn xâm nhập và gây nhiễm trùng tại bất kỳ vị trí nào trong hệ thống này.

Phân loại theo vị trí: viêm bàng quang (cystitis) — nhiễm trùng ở bàng quang, chiếm đa số; viêm niệu đạo (urethritis) — nhiễm trùng ở niệu đạo; viêm thận-bể thận (pyelonephritis) — nhiễm trùng lan đến thận, nghiêm trọng hơn và cần điều trị tích cực.

Vi khuẩn E. coli chiếm 75-95% các trường hợp UTI không biến chứng theo nghiên cứu đăng trên tạp chí The Lancet.

Phụ nữ có nguy cơ mắc UTI cao gấp 30 lần so với nam giới. Nguyên nhân chính là do đặc điểm giải phẫu: niệu đạo nữ ngắn (khoảng 3-4 cm so với 20 cm ở nam giới), khoảng cách từ hậu môn đến niệu đạo gần hơn, tạo điều kiện cho vi khuẩn E. coli di chuyển.

Các yếu tố nguy cơ bao gồm: quan hệ tình dục (tăng nguy cơ 3-4 lần), sử dụng màng ngăn (diaphragm) hoặc gel diệt tinh trùng, thay đổi hormone sau mãn kinh (niêm mạc âm đạo mỏng đi, giảm lactobacilli bảo vệ), mang thai, đái tháo đường, nhịn tiểu thường xuyên, và sử dụng kháng sinh gần đây (phá vỡ hệ vi khuẩn bảo vệ).

Triệu chứng viêm bàng quang (UTI dưới) bao gồm: tiểu buốt, tiểu rắt — cảm giác muốn đi tiểu liên tục; tiểu gấp — cần đi tiểu ngay lập tức; nước tiểu đục, có mùi hôi hoặc lẫn máu; đau hoặc tức vùng bụng dưới.

Dấu hiệu cảnh báo nhiễm trùng lan đến thận (UTI trên) bao gồm: sốt cao trên 38.5°C kèm ớn lạnh; đau lưng vùng hông một bên hoặc hai bên; buồn nôn, nôn mửa; mệt mỏi nhiều. Khi có các triệu chứng này, cần đến cơ sở y tế ngay lập tức vì viêm thận-bể thận có thể gây biến chứng nhiễm trùng huyết nếu không điều trị kịp thời.

Bác sĩ chẩn đoán UTI dựa trên triệu chứng lâm sàng kết hợp xét nghiệm tổng phân tích nước tiểu và cấy nước tiểu để xác định vi khuẩn gây bệnh và kháng sinh đồ.

Điều trị UTI không biến chứng

Kháng sinh đường uống trong 3-7 ngày theo hướng dẫn của Bộ Y tế và EAU. Các nhóm thường được sử dụng: nitrofurantoin, fosfomycin, hoặc trimethoprim-sulfamethoxazole (tùy tình hình kháng thuốc tại địa phương). Quan trọng: phải dùng kháng sinh đủ liệu trình dù triệu chứng đã hết, ngưng sớm tạo điều kiện cho vi khuẩn kháng thuốc.

Điều trị UTI có biến chứng

Viêm thận-bể thận có thể cần nhập viện, kháng sinh đường tĩnh mạch 10-14 ngày. Phụ nữ mang thai bị UTI cần được theo dõi sát do nguy cơ biến chứng sản khoa.

Không tự ý mua kháng sinh. Kháng kháng sinh là vấn đề y tế công cộng nghiêm trọng tại Việt Nam — việc sử dụng kháng sinh phải có chỉ định của bác sĩ.

Theo hướng dẫn của AUA và EAU, các biện pháp sau giúp giảm nguy cơ tái phát UTI.

1. Uống đủ nước: 1.5-2 lít/ngày, giúp pha loãng nước tiểu và tống vi khuẩn ra ngoài.

2. Không nhịn tiểu: đi tiểu khi có nhu cầu, đặc biệt không nhịn tiểu quá 3-4 giờ.

3. Đi tiểu sau quan hệ: trong vòng 15-30 phút sau quan hệ giúp rửa trôi vi khuẩn.

4. Vệ sinh đúng cách: lau từ trước ra sau khi đi vệ sinh, dùng nước sạch rửa vùng kín.

5. Chọn sản phẩm vệ sinh phù hợp: tránh dung dịch có chất tạo mùi, chất bảo quản mạnh. Ưu tiên sản phẩm pH 3.5-4.5 phù hợp với pH sinh lý âm đạo.

6. Mặc đồ lót cotton: thoáng khí, thay hàng ngày, tránh mặc quần lót quá chật.

7. Nước ép cranberry: một số nghiên cứu (Cochrane Review 2023) cho thấy sản phẩm chứa proanthocyanidin (PAC) từ cranberry có thể giảm 25-30% nguy cơ tái phát UTI ở phụ nữ.

8. Probiotics: bổ sung Lactobacillus có thể hỗ trợ duy trì hệ vi sinh vùng sinh dục.

Vệ sinh vùng kín đúng cách là yếu tố quan trọng trong phòng ngừa cả UTI và viêm nhiễm phụ khoa.

Nên rửa bằng nước sạch hoặc dung dịch vệ sinh phù hợp 1-2 lần/ngày. Chỉ rửa bên ngoài, không thụt rửa âm đạo vì sẽ phá vỡ hệ vi khuẩn bảo vệ tự nhiên.

Chọn sản phẩm vệ sinh phụ khoa có pH phù hợp (3.5-4.5), không chứa paraben, không có chất tạo mùi mạnh. Trong kỳ kinh nguyệt, thay băng vệ sinh 3-4 giờ/lần.

Sau khi bơi lội hoặc tập gym, nên thay quần lót và vệ sinh sớm.

Sản phẩm không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Tham khảo ý kiến dược sĩ/bác sĩ trước khi sử dụng.

Cần đến cơ sở y tế khi: triệu chứng tiểu buốt, tiểu rắt kéo dài hơn 2 ngày; nước tiểu có máu; sốt kèm đau lưng; triệu chứng tái phát trên 3 lần/năm; đang mang thai và nghi ngờ UTI; có bệnh nền như đái tháo đường hoặc suy giảm miễn dịch.

UTI tái phát (≥3 lần/năm hoặc ≥2 lần/6 tháng) cần được bác sĩ đánh giá toàn diện để loại trừ các nguyên nhân cấu trúc và lập phác đồ phòng ngừa phù hợp.