Viêm Gân (Tendonitis): Tổn Thương Quá Tải

Quá Tải Hoạt Động (Overuse): Quá tải là nguyên nhân phổ biến nhất. Điều này xảy ra khi gân được sử dụng lặp lại quá nhiều mà không có đủ thời gian để phục hồi. Ví dụ: chơi tennis quá nhiều dẫn đến viêm gân bên ngoài khuỷu tay (lateral epicondylitis hay tennis elbow), gõ phím máy tính cả ngày có thể gây viêm gân cớm tay.

Hoạt động có tác động cao (High-Impact Activities): Các môn thể thao như bóng đá, bóng rổ, nhảy cao, chạy dốc hoặc trên bề mặt cứng có thể gây tổn thương gân. Những hoạt động này tạo ra các lực tác động lớn được truyền qua gân.

Thay Đổi Đột Ngột Trong Cường Độ: Nếu bạn tăng đột ngột lượng tập luyện hoặc cường độ mà gân chưa kịp thích nghi, viêm gân có thể xảy ra. Điều này thường gặp ở những người bắt đầu tập luyện mới hoặc thay đổi chương trình tập.

Kỹ Thuật Tập Luyện Không Đúng: Kỹ thuật sai có thể đặt áp lực không cân bằng lên gân, tăng nguy cơ tổn thương. Ví dụ: kỹ thuật chạy sai, cầm cây vợt không đúng, hoặc tư thế làm việc không tốt.

Yếu Tố Tuổi Tác: Khi tuổi tác tăng, gân trở nên kém linh hoạt, dễ bị tổn thương, và mất lâu hơn để phục hồi. Người trên 40 tuổi có nguy cơ cao hơn.

Những Yếu Tố Khác:

• Cơ bắp yếu hoặc mất cân bằng
• Linh hoạt kém
• Các bệnh lý như bệnh tuyến giáp, bệnh Lyme
• Một số loại kháng sinh (fluoroquinolones) có liên quan đến viêm gân

Triệu Chứng Chính:

• Đau đơn, thường ở nơi gân gắn với xương
• Sưng và viêm
• Cứng, đặc biệt là vào buổi sáng hoặc sau hoạt động
• Sưng từng lúc trong gân
• Cảm giác lạo xạo (crepitus - tiếng kêu khi di chuyển)
• Yếu ở vùng bị ảnh hưởng
• Mất khả năng hoạt động bình thường

Các Vị Trí Viêm Gân Phổ Biến:

1. Khuỷu tay: Tennis elbow (lateral epicondylitis) hoặc Golfer's elbow (medial epicondylitis). Phổ biến ở những người chơi tennis, golf, hoặc làm việc nặng với tay.

1. Vai: Viêm gân khoeo ngắn (rotator cuff tendinitis) là phổ biến ở những người tập gym, bơi, hoặc ném. Gây đau khi nâng tay lên.

1. Cổ chân/Gót chân: Viêm gân Achilles ở người chạy bộ, vận động viên. Viêm gân bên dưới chân (plantar fasciitis) ảnh hưởng đến những người đi lâu.

1. Cổ tay: Viêm gân cợm tay phổ biến ở những người gõ phím máy tính cả ngày hoặc làm việc lặp lại với tay cấu.

1. Hông: Viêm gân hông thường do chạy hoặc hoạt động lặp lại liên quan đến hông.

Bắt Đầu Từ Lịch Sử Bệnh: Bác sĩ sẽ hỏi bạn về lịch sử hoạt động của bạn, khi đau bắt đầu, những hoạt động nào làm tăng đau, và liệu có bất kỳ chấn thương trước đó hay không. Lịch sử chi tiết này thường có thể giúp chẩn đoán viêm gân.

Kiểm Tra Thể Chất: Bác sĩ sẽ kiểm tra vùng bị ảnh hưởng tìm kiếm:

• Sưng và sung huyết (redness)
• Mức độ cứng
• Điểm đau cụ thể
• Phạm vi chuyển động giảm
• Sức mạnh cơ bắp giảm

Hình Ảnh Y Học:

• Siêu âm: Phương pháp tuyệt vời để khắc phục viêm gân, cho thấy viêm, sưng, và tiềm ẩn rips. Không có bức xạ và rẻ hơn MRI.
• MRI: Cho thấy chi tiết hơn về tình trạng gân, có thể phát hiện các tổn thương tinh vi và kiểm tra các mô mềm khác.
• X-quang: Thường không cần thiết nhưng có thể được sử dụng để loại trừ các vấn đề xương khác.
• Kiểm tra máu: Nếu nghi ngờ bệnh viêm như bệnh Lyme hoặc bệnh tuyến giáp.

Trong hầu hết các trường hợp, chẩn đoán có thể được thực hiện chỉ dựa trên lịch sử và kiểm tra thể chất. Hình ảnh được sử dụng để xác nhận chẩn đoán hoặc loại trừ các vấn đề khác nếu có.

Điều Trị Bảo Tồn (Đầu Tiên): Hầu hết các trường hợp viêm gân tốt lên với điều trị bảo tồn:

• Nghỉ ngơi: Tránh hoạt động gây đau. Đừng bỏ qua giai đoạn này - gân cần thời gian để phục hồi.
• Chườngâm lạnh (Ice): Áp dụng trong 15-20 phút mỗi lần, 3-4 lần một ngày trong 48 giờ đầu tiên để giảm sưng.
• Nén (Compression): Dùng băng co giãn để giảm sưng.
• Nâng cao (Elevation): Giữ vùng bị ảnh hưởng cao hơn mức tim để giảm sưng.
• Thuốc kháng viêm: NSAID (ibuprofen, naproxen) giúp giảm viêm và đau. Tuy nhiên, không nên sử dụng quá lâu vì có thể làm chậm quá trình phục hồi.

Vật Lý Trị Liệu: Phục hồi từ viêm gân đòi hỏi:

• Giãn dãn: Giãn nhẹ nhàng gân bị ảnh hưởng và cơ bắp xung quanh. Bắt đầu sau 48 giờ đầu tiên.
• Tập luyện sức mạnh: Tập luyện sức mạnh kế tiếp để tăng cường cơ bắp hỗ trợ và ngăn ngừa tái phát.
• Thay Đổi Hoạt Động: Tìm cách thay thế hoạt động bình thường với những hoạt động không gây đau.

Can Thiệp Tiên Tiến: Nếu điều trị bảo tồn không hiệu quả sau 6-12 tuần:

• Tiêm Corticoid: Có thể giúp giảm viêm nhanh chóng, nhưng tác dụng lâu dài không rõ ràng.
• Liệu Pháp Plasma Giàu Tiểu Cầu (PRP): Sử dụng plasma của bệnh nhân để kích thích quá trình phục hồi. Kết quả hứa hẹn nhưng cần thêm nghiên cứu.
• Liệu Pháp Sóng Xung (Shock Wave): Sử dụng sóng âm để kích thích phục hồi.
• Phẫu Thuật: Hiếm khi cần thiết, nhưng có thể được xem xét nếu có rips gân hoặc tổn thương cấu trúc.

Phục hồi từ viêm gân là một quá trình từng bước. Cấu trúc của gân phụ thuộc vào type collagen và cross-linking được phát triển dần:

Giai Đoạn 1: Viêm (Ngày 1-5) Cơ thể làm sạch khu vực bị tổn thương, loại bỏ các mô tổn thương. Đây là giai đoạn viêm cấp tính.

Giai Đoạn 2: Sửa Chữa (Tuần 2-6) Cơ thể bắt đầu đặt các sợi collagen mới. Gân không còn đau nhất, nhưng nó vẫn yếu. Hoạt động quá sớm có thể dẫn đến tái chấn thương.

Giai Đoạn 3: Tái Tạo (Tuần 6-12) Gân trở nên mạnh hơn khi cross-linking giữa các sợi collagen phát triển. Tập luyện sức mạnh giúp định hướng các sợi collagen và tăng cường gân.

Giai Đoạn 4: Phục Hồi Hoàn Toàn (Tháng 3-6+) Gân tiếp tục trở nên mạnh hơn. Thực hiện từ từ quay lại hoạt động bình thường.

Thời Gian Phục Hồi:

• Viêm gân nhẹ: 4-6 tuần
• Viêm gân vừa phải: 2-3 tháng
• Viêm gân nặng: 3-6 tháng hoặc lâu hơn

Thời gian phục hồi thay đổi tùy theo độ tuổi, sức khỏe tổng thể, mức độ tuân thủ với điều trị, và bản chất công việc/hoạt động.

Chuẩn Bị Và Khởi Động:

• Luôn khởi động trước hoạt động thể chất để chuẩn bị gân và cơ bắp.
• Tăng cường độ và thời lượng từ từ, không đột ngột.

Kỹ Thuật Đúng:

• Học kỹ thuật đúng cho bất kỳ hoạt động mới hoặc thể thao.
• Sử dụng thiết bị phù hợp (giày tập luyện tốt, vợt cân bằng, v.v.).
• Điều chỉnh tư thế làm việc để giảm căng thẳng lặp lại.

Tập Luyện Cân Bằng:

• Kết hợp sức mạnh, linh hoạt, và tập luyện sức bền.
• Tập luyện cơ lân cận để hỗ trợ gân.
• Không nên chỉ tập luyện một nhóm cơ - cân bằng trong tập luyện rất quan trọng.

Giãn Dãn Và Phục Hồi:

• Dành thời gian giãn dãn sau tập luyện.
• Bao gồm các ngày nghỉ trong lịch tập luyện của bạn.
• Nếu bạn tập luyện hôm nay, hãy cho gân 48 giờ để phục hồi trước khi tập cùng một nhóm cơ lại.

Thay Đổi Hoạt Động:

• Thay đổi hoạt động để tránh quá tải các gân giống nhau.
• Ví dụ: nếu chạy 5 ngày một tuần, hãy cắt xuống 3 ngày và thêm bơi hoặc đạp xe.

Quản Lý Các Yếu Tố Nguy Cơ:

• Duy trì cân nặng lành mạnh.
• Kiểm soát bất kỳ bệnh lý cơ bản nào (bệnh tuyến giáp, v.v.).
• Không hút thuốc và giảm rượu.
• Uống đủ nước.
• Ăn đủ protein để hỗ trợ phục hồi gân.

Nâng Cao Tuổi Tác:

• Khi tuổi tác tăng, tập luyện sức mạnh trở nên quan trọng hơn.
• Mục tiêu là duy trì sức mạnh cơ bắp và mố xương để hỗ trợ gân.

Tìm kiếm chăm sóc y tế nếu:

• Đau kéo dài quá 2 tuần mặc dù bạn đã cố gắng điều trị tại nhà.
• Đau ảnh hưởng đến hoạt động hàng ngày hoặc khả năng làm việc.
• Bạn nghe thấy tiếng kêu hoặc cảm thấy rips khi gân tổn thương.
• Sưng, ngứa, hoặc sưng nhiệt tăng đáng kể.
• Có dấu hiệu của nhiễm trùng (sốt, sưng nóng nơi gân).
• Đau xảy ra sau chấn thương rõ ràng hoặc sự cố.
• Đau không cải thiện hoặc tệ hơn sau 6-8 tuần điều trị bảo tồn.

Chuyên Gia Để Tham Khảo:

• Bác sĩ chuyên khoa về chấn thương thể thao: Có chuyên môn trong việc chẩn đoán và điều trị các chấn thương liên quan đến hoạt động thể chất.
• Nhà vật lý trị liệu: Chuyên gia về phục hồi và tập luyện.
• Bác sĩ chỉnh hình: Nếu cần can thiệp phẫu thuật.

Viêm gân là chấn thương phổ biến nhưng có thể phòng ngừa và điều trị hiệu quả. Chìa khóa là nhận diện sớm, từ bỏ hoạt động gây đau, và tuân thủ các bước phục hồi theo từng giai đoạn.

Nguồn tham khảo

• Mayo Clinic — Digestive system
• NHS — Digestive health
• National Institute of Diabetes and Digestive and Kidney Diseases
• Bệnh viện Bạch Mai — Tiêu hóa

Thông tin tham khảo từ các tổ chức y tế uy tín. Mọi quyết định điều trị cần được tham vấn bởi bác sĩ hoặc dược sĩ có chuyên môn.