Viêm phế quản cấp mùa mưa: triệu chứng, cách điều trị và phòng ngừa

Viêm phế quản cấp là tình trạng viêm niêm mạc phế quản — hệ thống ống dẫn khí đưa không khí vào và ra khỏi phổi — xảy ra trong thời gian ngắn, thường kéo dài từ 1 đến 3 tuần. Khác với viêm phế quản mạn tính (tái đi tái lại nhiều tháng), viêm phế quản cấp là bệnh lý tự giới hạn, nghĩa là cơ thể có khả năng tự hồi phục theo thời gian (theo MSD Manuals). (Nguồn: WHO, 2024)

Khi niêm mạc phế quản bị viêm, lớp niêm mạc sưng lên, tiết nhiều dịch nhầy hơn bình thường, làm hẹp đường thở và kích thích phản xạ ho. Đây là lý do người bệnh viêm phế quản cấp thường ho nhiều, đôi khi ho thành cơn và cảm giác tức ngực khó chịu. (Nguồn: Mayo Clinic, 2024)

Bệnh có thể gặp ở mọi lứa tuổi nhưng đặc biệt phổ biến ở:

• Trẻ nhỏ có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện
• Người cao tuổi có sức đề kháng suy giảm
• Người có bệnh nền về hô hấp hoặc tim mạch
• Người hút thuốc lá hoặc tiếp xúc thường xuyên với khói bụi

Theo các nghiên cứu, hơn 90% trường hợp viêm phế quản cấp có nguyên nhân từ virus (theo Apollo Hospitals). Các tác nhân virus phổ biến bao gồm: (Nguồn: NHS UK, 2024)

• Rhinovirus — virus gây cảm lạnh thông thường, chiếm tỷ lệ cao nhất
• Coronavirus (các chủng gây cảm lạnh thông thường)
• Virus cúm (Influenza) — đặc biệt phổ biến trong mùa mưa
• Virus hợp bào hô hấp (RSV) — thường gặp ở trẻ nhỏ và người cao tuổi

Mùa mưa tạo điều kiện thuận lợi cho các loại virus này lây lan vì một số lý do: (Nguồn: MSD Manual, 2024)

• Độ ẩm cao: Môi trường ẩm ướt giúp virus tồn tại lâu hơn trên bề mặt và trong không khí
• Nhiệt độ giảm: Thay đổi nhiệt độ đột ngột làm niêm mạc đường hô hấp dễ tổn thương, giảm khả năng lọc và bắt giữ mầm bệnh
• Không gian kín: Mưa nhiều khiến mọi người có xu hướng ở trong phòng kín, tăng nguy cơ lây nhiễm qua giọt bắn (theo VNVC)
• Sức đề kháng giảm: Thời tiết ẩm lạnh có thể ảnh hưởng đến hoạt động của hệ miễn dịch tại chỗ ở đường hô hấp

Ngoài virus, một tỷ lệ nhỏ trường hợp viêm phế quản cấp có thể do vi khuẩn như Mycoplasma pneumoniae hoặc Bordetella pertussis, nhưng đây không phải nguyên nhân chủ đạo (theo Medlatec).

Viêm phế quản cấp thường diễn tiến theo một trình tự khá điển hình, bắt đầu từ đường hô hấp trên rồi lan dần xuống phế quản (theo Medlatec). Dưới đây là các giai đoạn triệu chứng thường gặp: (Nguồn: Bộ Y tế Việt Nam, 2023)

Giai đoạn đầu (1-3 ngày đầu)

Bệnh thường khởi phát với các triệu chứng giống cảm lạnh thông thường: undefined

• Hắt hơi, sổ mũi, nghẹt mũi
• Đau họng, rát họng
• Mệt mỏi nhẹ, đau nhức cơ thể
• Có thể sốt nhẹ hoặc không sốt

Giai đoạn viêm phế quản (từ ngày 3-4 trở đi)

Khi tình trạng viêm lan xuống phế quản, các triệu chứng đặc trưng xuất hiện:

• Ho khan: Ban đầu thường là ho khan, có thể ho thành cơn, đặc biệt về đêm hoặc khi hít phải không khí lạnh
• Cảm giác nóng rát sau xương ức: Đau tức vùng ngực giữa, đặc biệt rõ khi ho mạnh
• Ho có đờm: Sau vài ngày, ho khan chuyển thành ho có đờm. Đờm có thể trong, trắng đục, hoặc hơi vàng xanh
• Khò khè: Một số người bệnh có thể nghe tiếng khò khè khi thở, đặc biệt khi gắng sức

Giai đoạn hồi phục

Phần lớn triệu chứng cải thiện trong vòng 7-10 ngày. Tuy nhiên, ho có thể kéo dài đến 2-3 tuần sau khi các triệu chứng khác đã hết. Đây là điều bình thường và không nhất thiết có nghĩa bệnh chưa khỏi (theo MSD Manuals).

Lưu ý: Màu sắc đờm (vàng hoặc xanh) không phải lúc nào cũng là dấu hiệu nhiễm khuẩn. Đờm đổi màu có thể đơn giản do phản ứng viêm của cơ thể.

Vì phần lớn viêm phế quản cấp do virus gây ra và có tính tự giới hạn, mục tiêu điều trị chính là giảm triệu chứng và hỗ trợ cơ thể hồi phục, chứ không phải "diệt" tác nhân gây bệnh (theo MSD Manuals).

Các biện pháp không dùng thuốc

• Nghỉ ngơi đầy đủ: Giúp cơ thể tập trung năng lượng cho quá trình chống lại virus
• Uống nhiều nước: Nước ấm, nước trái cây, nước canh giúp làm loãng đờm và giữ ẩm niêm mạc đường thở. Nên uống ít nhất 2 lít nước mỗi ngày
• Sử dụng máy tạo độ ẩm: Không khí ẩm giúp giảm kích ứng đường thở, đặc biệt hữu ích khi ngủ
• Mật ong: Với người lớn và trẻ trên 1 tuổi, 1-2 thìa cà phê mật ong pha nước ấm có thể giúp làm dịu cơn ho (không dùng cho trẻ dưới 12 tháng tuổi)
• Kê cao gối khi ngủ: Giúp giảm ho về đêm do dịch chảy xuống họng

Các thuốc giảm triệu chứng (thuốc không kê đơn)

Trong trường hợp triệu chứng gây khó chịu nhiều, một số loại thuốc không kê đơn có thể được cân nhắc sử dụng:

• Thuốc giảm ho (dextromethorphan): Dùng khi ho khan nhiều, ảnh hưởng đến giấc ngủ. Không nên dùng khi ho có đờm vì ho là cơ chế bảo vệ giúp tống đờm ra ngoài
• Thuốc long đờm (guaifenesin): Giúp làm loãng đờm, dễ khạc ra hơn, phù hợp khi đờm đặc khó khạc
• Thuốc hạ sốt, giảm đau (paracetamol hoặc ibuprofen): Dùng khi sốt trên 38,5°C hoặc đau nhức cơ thể nhiều
• Thuốc xịt/nhỏ mũi muối sinh lý: Giúp giảm nghẹt mũi, làm sạch dịch tiết

Kháng sinh có cần thiết không?

Kháng sinh không được khuyến cáo sử dụng thường quy cho viêm phế quản cấp (theo Hội Hô hấp TPHCM). Lý do là bệnh chủ yếu do virus, mà kháng sinh không có tác dụng trên virus. Việc lạm dụng kháng sinh không giúp bệnh mau khỏi hơn mà còn gây ra tác dụng phụ và góp phần vào tình trạng kháng kháng sinh — một vấn đề y tế công cộng nghiêm trọng.

Kháng sinh chỉ được bác sĩ cân nhắc trong một số trường hợp đặc biệt như: người cao tuổi có bệnh nền, người suy giảm miễn dịch, hoặc khi có bằng chứng rõ ràng về bội nhiễm vi khuẩn.

Phòng bệnh luôn quan trọng hơn chữa bệnh, đặc biệt trong mùa mưa khi nguy cơ mắc các bệnh hô hấp tăng cao. Dưới đây là các biện pháp phòng ngừa được khuyến cáo (theo VNVC):

Vệ sinh cá nhân

• Rửa tay thường xuyên: Rửa tay bằng xà phòng ít nhất 20 giây, đặc biệt sau khi ho, hắt hơi, chạm vào bề mặt công cộng hoặc trước khi ăn
• Che miệng khi ho hoặc hắt hơi: Dùng khuỷu tay hoặc khăn giấy, không dùng bàn tay
• Đeo khẩu trang: Khi đến nơi đông người hoặc tiếp xúc với người có triệu chứng hô hấp

Tăng cường sức đề kháng

• Ăn uống đầy đủ dinh dưỡng: Bổ sung rau xanh, trái cây giàu vitamin C (cam, bưởi, ổi, kiwi), thực phẩm giàu kẽm (thịt bò, hải sản, các loại hạt)
• Ngủ đủ giấc: Người lớn cần 7-8 tiếng mỗi đêm, trẻ em cần nhiều hơn tùy độ tuổi
• Tập thể dục đều đặn: Vận động vừa phải giúp tăng cường hệ miễn dịch. Có thể tập trong nhà khi trời mưa
• Giữ ấm cơ thể: Mặc đủ ấm khi ra ngoài, đặc biệt vùng cổ và ngực

Kiểm soát môi trường sống

• Giữ nhà cửa thông thoáng, tránh ẩm mốc
• Vệ sinh điều hòa, quạt máy định kỳ
• Hạn chế khói thuốc lá và các chất gây kích ứng đường thở
• Sử dụng máy hút ẩm nếu nhà quá ẩm

Tiêm phòng

Tiêm vắc-xin cúm hàng năm giúp giảm nguy cơ mắc cúm — một trong những nguyên nhân gây viêm phế quản cấp. Đặc biệt khuyến cáo cho người cao tuổi, trẻ nhỏ, phụ nữ mang thai và người có bệnh nền (theo VNVC).

Mặc dù phần lớn viêm phế quản cấp tự khỏi, có một số dấu hiệu cho thấy bạn nên đến cơ sở y tế để được thăm khám. Hãy đi khám sớm nếu gặp bất kỳ tình huống nào sau đây:

• Sốt cao trên 38,5°C kéo dài hơn 3 ngày không đáp ứng thuốc hạ sốt
• Ho ra máu hoặc đờm lẫn máu
• Khó thở rõ rệt, thở nhanh, thở gấp, không thể nằm phẳng
• Đau ngực dữ dội, đau tăng khi hít sâu
• Ho kéo dài hơn 3 tuần không có xu hướng giảm
• Triệu chứng nặng hơn sau giai đoạn đã bắt đầu cải thiện (có thể là dấu hiệu bội nhiễm)
• Người bệnh thuộc nhóm nguy cơ cao: trẻ dưới 2 tuổi, người trên 65 tuổi, người có bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), hen suyễn, suy giảm miễn dịch

Đặc biệt với trẻ nhỏ: Nếu trẻ bỏ bú, bỏ ăn, quấy khóc liên tục, thở co lõm lồng ngực, hoặc tím môi — cần đưa trẻ đi khám ngay lập tức.

Để quá trình hồi phục diễn ra thuận lợi và tránh các sai lầm phổ biến, bạn cần lưu ý những điều sau:

• Không tự ý dùng kháng sinh: Đây là sai lầm rất phổ biến. Kháng sinh chỉ nên dùng khi có chỉ định của bác sĩ. Tự ý dùng kháng sinh không giúp bệnh mau khỏi mà còn có thể gây hại (theo Hội Hô hấp TPHCM)
• Không dùng thuốc giảm ho cho trẻ nhỏ: Thuốc giảm ho chứa dextromethorphan không được khuyến cáo cho trẻ dưới 6 tuổi nếu không có chỉ định của bác sĩ
• Không hút thuốc lá: Khói thuốc làm tổn thương thêm niêm mạc phế quản, kéo dài thời gian bệnh và tăng nguy cơ biến chứng
• Theo dõi triệu chứng: Ghi nhận diễn biến ho, sốt hàng ngày để cung cấp thông tin cho bác sĩ nếu cần đi khám
• Phân biệt với các bệnh khác: Triệu chứng viêm phế quản cấp có thể giống viêm phổi, hen suyễn, hoặc trào ngược dạ dày. Nếu nghi ngờ, hãy để bác sĩ xác định chính xác

Thông tin mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán bác sĩ. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng.

Lưu ý: Sản phẩm gợi ý dưới đây chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn từ bác sĩ hoặc dược sĩ. Vui lòng tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi sử dụng.

• Thuốc hạ sốt Paracetamol 500mg (Hộp 100 viên)
• Vitamin C 500mg DHG (Hộp 100 viên)

Xem thêm sản phẩm tại Circa.vn

1. WHO
2. Mayo Clinic
3. NHS UK
4. MSD Manual
5. Bộ Y tế Việt Nam