Cận thị ở trẻ em thời đại số: nguyên nhân, dấu hiệu sớm và cách bảo vệ mắt

Cận thị (myopia) là tình trạng mắt chỉ nhìn rõ vật gần mà mờ khi nhìn xa, do nhãn cầu dài hơn bình thường hoặc giác mạc có độ cong quá lớn, khiến hình ảnh hội tụ trước võng mạc thay vì đúng trên võng mạc.

Theo WHO, cận thị đang trở thành "đại dịch" toàn cầu. Ước tính đến năm 2050, khoảng 50% dân số thế giới sẽ bị cận thị, trong đó 10% cận thị nặng. Tại các nước Đông Á và Đông Nam Á, tỷ lệ này đặc biệt cao.

Nguyên nhân chính của xu hướng này bao gồm: thời gian nhìn gần tăng đáng kể (học bài, đọc sách, dùng thiết bị điện tử), thời gian hoạt động ngoài trời giảm, áp lực học tập cao khiến trẻ phải tập trung mắt ở khoảng cách gần liên tục. Yếu tố di truyền cũng đóng vai trò — trẻ có bố mẹ cận thị có nguy cơ cao hơn 2–3 lần.

Trẻ nhỏ thường không tự nhận ra mình nhìn mờ vì chưa có khái niệm so sánh về thị lực bình thường. Phụ huynh cần chú ý các biểu hiện sau:

Nheo mắt khi nhìn xa: Trẻ hay nheo mắt khi xem tivi, nhìn bảng ở lớp hoặc nhìn biển hiệu trên đường. Nheo mắt giúp giảm lượng ánh sáng vào mắt, tạm thời cải thiện nét ảnh trên võng mạc.

Ngồi quá gần tivi hoặc cúi sát sách: Khoảng cách đọc sách dưới 30 cm hoặc ngồi cách tivi dưới 2 mét có thể là dấu hiệu cận thị.

Hay dụi mắt: Trẻ thường xuyên dụi mắt (không phải do buồn ngủ) có thể do mắt mỏi vì phải điều tiết quá mức.

Nhức đầu, mỏi mắt: Trẻ kêu đau đầu sau khi đọc sách hoặc dùng thiết bị điện tử, hay chớp mắt nhiều.

Kết quả học tập giảm: Trẻ không nhìn rõ bảng có thể chép bài sai, tiếp thu bài chậm hơn, dẫn đến kết quả học tập giảm sút.

Nghiêng đầu: Trẻ hay nghiêng hoặc xoay đầu sang một bên khi nhìn có thể là biểu hiện của tật khúc xạ hoặc lác mắt.

Cận thị không chỉ gây bất tiện khi nhìn mờ mà cận thị nặng (trên -6.00 diop) còn làm tăng nguy cơ các biến chứng mắt nghiêm trọng về lâu dài.

Bong võng mạc: Nhãn cầu dài ra khiến võng mạc bị căng mỏng, dễ rách và bong. Bong võng mạc nếu không phẫu thuật kịp thời có thể gây mù vĩnh viễn.

Glaucoma (tăng nhãn áp): Người cận thị nặng có nguy cơ mắc glaucoma cao gấp 2–3 lần so với người bình thường, theo nghiên cứu đăng trên Ophthalmology.

Đục thủy tinh thể sớm: Cận thị nặng làm tăng nguy cơ đục thủy tinh thể ở tuổi trung niên.

Thoái hóa hoàng điểm: Hoàng điểm (vùng trung tâm võng mạc) bị căng mỏng do nhãn cầu dài, gây giảm thị lực trung tâm không hồi phục.

Vì vậy, kiểm soát tốc độ tăng cận thị ở trẻ em không chỉ là vấn đề thẩm mỹ hay tiện lợi, mà là bảo vệ sức khỏe mắt lâu dài suốt cuộc đời.

Phụ huynh có thể áp dụng các biện pháp sau để giảm nguy cơ cận thị và kiểm soát tiến triển cận thị ở trẻ.

Quy tắc 20-20-20

Sau mỗi 20 phút nhìn gần (đọc sách, dùng thiết bị), cho trẻ nghỉ mắt 20 giây bằng cách nhìn xa ít nhất 20 feet (6 mét). Quy tắc đơn giản này giúp thả lỏng cơ điều tiết mắt, giảm mỏi mắt đáng kể.

Giới hạn thời gian dùng thiết bị điện tử

Hiệp hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyến cáo: trẻ dưới 2 tuổi không nên tiếp xúc màn hình (trừ video call); trẻ 2–5 tuổi tối đa 1 giờ/ngày; trẻ trên 6 tuổi cần có giới hạn hợp lý, ưu tiên nội dung giáo dục.

Tăng thời gian hoạt động ngoài trời

Nghiên cứu trên tạp chí JAMA Ophthalmology cho thấy trẻ hoạt động ngoài trời ít nhất 2 giờ/ngày giảm nguy cơ cận thị đáng kể. Ánh sáng tự nhiên kích thích tiết dopamine ở võng mạc, giúp kiểm soát sự phát triển chiều dài nhãn cầu.

Đảm bảo ánh sáng khi đọc sách

Ánh sáng phòng học cần đủ sáng (300–500 lux), không bị lóa. Đặt đèn bàn ở phía đối diện tay thuận để tránh bóng tay che sách.

Khoảng cách và tư thế đúng

Giữ sách cách mắt ít nhất 30–40 cm. Màn hình máy tính đặt cách mắt 50–70 cm, mép trên ngang tầm mắt. Trẻ ngồi thẳng lưng, không cúi gập người.

Hiệp hội Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO) khuyến cáo lịch khám mắt cho trẻ em như sau: khám sơ sinh trước khi rời bệnh viện; khám lúc 6–12 tháng tuổi; khám lúc 3–5 tuổi (trước khi vào mẫu giáo); khám mỗi 1–2 năm từ khi đi học.

Ngoài lịch khám định kỳ, phụ huynh cần đưa trẻ đi khám ngay khi phát hiện các dấu hiệu bất thường như nheo mắt, ngồi quá gần tivi, kêu nhức đầu thường xuyên, hoặc giáo viên phản hồi trẻ không nhìn rõ bảng.

Khám mắt chuyên khoa cho trẻ bao gồm đo thị lực, đo khúc xạ (có thể cần nhỏ thuốc giãn đồng tử để đo chính xác), kiểm tra đáy mắt và đánh giá vận nhãn. Kết quả giúp bác sĩ quyết định trẻ cần đeo kính hay chưa và phương pháp kiểm soát cận thị phù hợp.

Ngoài đeo kính để nhìn rõ, hiện nay có một số phương pháp được chứng minh giúp làm chậm tốc độ tăng cận thị ở trẻ em.

Nhỏ mắt atropine nồng độ thấp (0,01–0,05%): Đây là phương pháp được nhiều nghiên cứu lâm sàng chứng minh hiệu quả, giúp giảm 30–60% tốc độ tăng cận thị. Atropine nồng độ thấp có ít tác dụng phụ hơn so với atropine nồng độ cao. Tuy nhiên, việc sử dụng cần có chỉ định và theo dõi của bác sĩ nhãn khoa chuyên khoa.

Kính đa tròng hoặc kính kiểm soát cận thị: Các loại kính có thiết kế đặc biệt giúp giảm áp lực điều tiết ở vùng ngoại vi võng mạc, từ đó kiểm soát tiến triển cận thị.

Kính áp tròng Ortho-K: Kính áp tròng cứng đeo ban đêm, ép phẳng giác mạc tạm thời giúp trẻ nhìn rõ ban ngày mà không cần kính. Phương pháp này cũng có tác dụng kiểm soát cận thị nhưng cần tuân thủ nghiêm ngặt vệ sinh và tái khám định kỳ.

Phụ huynh nên tham khảo ý kiến bác sĩ nhãn khoa để lựa chọn phương pháp phù hợp nhất với từng trẻ.

Không tự ý mua kính cận cho trẻ mà không qua khám mắt chuyên khoa. Đeo kính sai số có thể khiến cận thị tăng nhanh hơn và gây nhức đầu, mỏi mắt.

Không sử dụng các sản phẩm "chữa cận thị" không rõ nguồn gốc, không có bằng chứng khoa học. Hiện tại, cận thị chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn, chỉ có thể kiểm soát và điều chỉnh.

Trẻ đeo kính cần tái khám mắt mỗi 6 tháng để cập nhật số kính và theo dõi tiến triển cận thị. Trẻ sử dụng atropine nhỏ mắt cần tuân thủ lịch tái khám của bác sĩ.

Thông tin mang tính tham khảo, không thay thế khám mắt chuyên khoa. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng thuốc.