Chóng mặt, hoa mắt: nguyên nhân thường gặp, xử trí tại nhà và khi nào cần đi khám

Trong y khoa, "chóng mặt" (dizziness) là thuật ngữ chung mô tả nhiều cảm giác khác nhau. Hiểu rõ loại chóng mặt bạn đang gặp giúp bác sĩ chẩn đoán chính xác hơn: (Nguồn: WHO, 2024)

Vertigo (chóng mặt xoay): Cảm giác bản thân hoặc mọi thứ xung quanh đang quay, xoay tròn. Thường liên quan đến vấn đề tai trong hoặc hệ tiền đình. Đây là dạng chóng mặt phổ biến nhất. (Nguồn: Mayo Clinic, 2024)

Hoa mắt, choáng váng (lightheadedness): Cảm giác sắp ngất, đầu "bông bông", mắt tối sầm. Thường xảy ra khi đứng dậy đột ngột, liên quan đến tụt huyết áp tư thế.

Mất thăng bằng (disequilibrium): Cảm giác đi không vững, chân bước loạng choạng, dù không thấy mọi thứ quay. Hay gặp ở người cao tuổi.

Theo Harvard Medical School, khoảng 40% trường hợp chóng mặt là do vertigo, 25% do hoa mắt choáng váng, và phần còn lại do mất thăng bằng hoặc nguyên nhân khác.

Chóng mặt có thể do nhiều nguyên nhân khác nhau. Theo Mayo Clinic và NHS, những nguyên nhân thường gặp nhất bao gồm: (Nguồn: NHS UK, 2024)

Chóng mặt tư thế kịch phát lành tính (BPPV): Nguyên nhân hàng đầu gây vertigo. Xảy ra khi các tinh thể canxi nhỏ (otolith) trong tai trong bị lệch vị trí, kích thích sai tín hiệu thăng bằng. Chóng mặt xảy ra khi thay đổi tư thế đầu đột ngột (nằm xuống, ngẩng lên, quay đầu), kéo dài vài giây đến dưới 1 phút. (Nguồn: MSD Manual, 2024)

Mất nước và thiếu dinh dưỡng: Đặc biệt phổ biến trong mùa hè. Không uống đủ nước, bỏ bữa, hoặc hạ đường huyết đều gây chóng mặt, hoa mắt. Mất nước chỉ 1-2% trọng lượng cơ thể đã có thể gây triệu chứng.

Hạ huyết áp tư thế (orthostatic hypotension): Huyết áp giảm đột ngột khi đứng dậy từ tư thế nằm hoặc ngồi, gây hoa mắt, choáng váng trong vài giây. Phổ biến ở người cao tuổi và người dùng thuốc hạ áp.

Viêm dây thần kinh tiền đình: Do virus tấn công dây thần kinh tiền đình, gây chóng mặt dữ dội kéo dài nhiều ngày, kèm buồn nôn nhưng không giảm thính lực.

Thiếu máu: Lượng hồng cầu hoặc hemoglobin thấp khiến não không nhận đủ oxy, gây chóng mặt, mệt mỏi, da xanh xao. Phổ biến ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản và người ăn chay.

Tác dụng phụ của thuốc: Nhiều loại thuốc như thuốc hạ áp, thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm, thuốc dị ứng có thể gây chóng mặt.

Khi bị chóng mặt đột ngột, bạn có thể áp dụng các biện pháp sau: (Nguồn: Bộ Y tế Việt Nam, 2023)

An toàn trước tiên: Ngồi xuống hoặc nằm xuống ngay để tránh ngã. Nếu đang lái xe, dừng xe an toàn. Không đi thang bộ hoặc thang cuốn khi đang chóng mặt. undefined

Bù nước và đường: Nếu nghi ngờ do mất nước hoặc hạ đường huyết, uống nước từng ngụm nhỏ, ăn nhẹ một ít đường hoặc kẹo. Dung dịch bù nước điện giải (ORS) hữu ích khi chóng mặt kèm nôn hoặc tiêu chảy.

Thay đổi tư thế từ từ: Khi chuyển từ nằm sang ngồi hoặc từ ngồi sang đứng, thực hiện chậm rãi, chờ 30 giây ở mỗi tư thế trước khi di chuyển tiếp.

Nằm trong phòng tối, yên tĩnh: Với vertigo, giảm kích thích thị giác và thính giác giúp não bớt bị "rối loạn" tín hiệu. Nhắm mắt, tập trung vào một điểm cố định khi mở mắt.

Tránh cử động đầu đột ngột: Di chuyển đầu từ từ. Tránh ngẩng đầu lên cao hoặc cúi đầu nhanh.

Hít thở sâu: Nếu chóng mặt do lo âu hoặc tăng thông khí, hít thở chậm và sâu qua mũi, thở ra qua miệng giúp ổn định.

Hầu hết trường hợp chóng mặt nhẹ thoáng qua là lành tính. Tuy nhiên, bạn cần đến cơ sở y tế ngay lập tức nếu chóng mặt đi kèm bất kỳ dấu hiệu nào sau đây:

• Đau đầu dữ dội, đột ngột — "cơn đau đầu tồi tệ nhất từ trước đến nay".
• Tê hoặc yếu liệt một bên cơ thể (mặt, tay hoặc chân) — dấu hiệu đột quỵ.
• Nói lắp, nói ngọng đột ngột hoặc không hiểu lời người khác.
• Nhìn đôi, mất thị lực đột ngột.
• Đau ngực hoặc nhịp tim bất thường (quá nhanh, quá chậm, hoặc không đều).
• Sốt cao trên 39°C kèm chóng mặt.
• Co giật.
• Ngất xỉu (mất ý thức dù chỉ vài giây).

Ngoài ra, nên đặt lịch khám nếu chóng mặt tái phát thường xuyên (hơn 3 lần/tháng), kéo dài hơn vài phút mỗi lần, hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày. Bác sĩ có thể cần làm các xét nghiệm như đo huyết áp tư thế, xét nghiệm máu, thính lực đồ hoặc MRI để xác định nguyên nhân.

Nhiều biện pháp đơn giản giúp giảm tần suất và mức độ chóng mặt:

• Uống đủ nước: Ít nhất 1,5-2 lít nước/ngày, tăng lên khi trời nóng hoặc vận động nhiều. Mất nước là nguyên nhân phòng ngừa được dễ nhất.
• Ăn đều đặn, không bỏ bữa: Duy trì đường huyết ổn định bằng cách ăn 3 bữa chính và 1-2 bữa phụ lành mạnh.
• Ngủ đủ giấc: Thiếu ngủ làm tăng nguy cơ chóng mặt, mất thăng bằng. Cố gắng ngủ 7-8 giờ/đêm.
• Đứng dậy từ từ: Đặc biệt quan trọng với người cao tuổi — ngồi trên mép giường 30 giây trước khi đứng, đứng tại chỗ 30 giây trước khi bước đi.
• Hạn chế rượu bia, caffeine: Cả hai đều có thể gây mất nước và ảnh hưởng hệ tiền đình.
• Tập thể dục đều đặn: Đi bộ, yoga, thái cực quyền giúp cải thiện thăng bằng và tuần hoàn máu.

Chóng mặt, hoa mắt tuy phổ biến nhưng không nên chủ quan, đặc biệt ở người cao tuổi và người có bệnh nền tim mạch, tiểu đường hoặc thần kinh. Một số điểm cần ghi nhớ:

• Không tự chẩn đoán và tự điều trị kéo dài. Nếu chóng mặt tái phát nhiều lần, cần xác định nguyên nhân qua thăm khám bác sĩ.
• Ghi chép nhật ký triệu chứng (thời điểm, hoàn cảnh, thời gian kéo dài, triệu chứng kèm theo) giúp bác sĩ chẩn đoán chính xác hơn.
• Rà soát thuốc đang dùng với bác sĩ — chóng mặt có thể là tác dụng phụ của thuốc.
• Người cao tuổi bị chóng mặt cần đặc biệt phòng ngừa té ngã: sắp xếp nhà cửa gọn gàng, lắp tay vịn trong nhà tắm, bật đèn đủ sáng ban đêm.

Thông tin trong bài viết mang tính tham khảo. Không tự ý dùng thuốc chống chóng mặt khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

Lưu ý: Sản phẩm gợi ý dưới đây chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn từ bác sĩ hoặc dược sĩ. Vui lòng tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi sử dụng.

• Thuốc chống chóng mặt Stugeron (Hộp 25 viên)

Xem thêm sản phẩm tại Circa.vn

1. WHO
2. Mayo Clinic
3. NHS UK
4. MSD Manual
5. Bộ Y tế Việt Nam