Chóng mặt: phân biệt nguyên nhân thường gặp, cách xử trí và khi nào cần đi khám

Nhiều người thường nhầm lẫn giữa chóng mặt (vertigo) và choáng váng (dizziness), nhưng đây là hai tình trạng khác nhau cần phân biệt để hỗ trợ chẩn đoán:

Chóng mặt (Vertigo): Là cảm giác bản thân hoặc môi trường xung quanh quay cuồng, xoay tròn. Nguyên nhân thường liên quan đến hệ thống tiền đình ở tai trong hoặc não. Người bệnh có thể buồn nôn, nôn, đi đứng loạng choạng.

Choáng váng (Dizziness): Là cảm giác chung chung như lâng lâng, mất thăng bằng, sắp ngất. Thường liên quan đến huyết áp, tim mạch, đường huyết hoặc tâm lý. Không có cảm giác quay.

Theo Mayo Clinic, việc mô tả chính xác cảm giác chóng mặt cho bác sĩ là bước quan trọng đầu tiên để xác định nguyên nhân. Hãy chú ý: cảm giác quay hay lâng lâng, kéo dài bao lâu, có liên quan đến thay đổi tư thế không, triệu chứng đi kèm (ù tai, giảm thính lực, buồn nôn).

1. Chóng mặt tư thế kịch phát lành tính (BPPV):

Đây là nguyên nhân phổ biến nhất, chiếm khoảng 50% các trường hợp chóng mặt. BPPV xảy ra khi các tinh thể canxi nhỏ (sỏi tai) bị lệch khỏi vị trí bình thường trong tai trong và di chuyển vào ống bán khuyên, gây tín hiệu sai về vị trí cơ thể. Đặc điểm: chóng mặt khi thay đổi tư thế đầu (nằm xuống, ngửa đầu, trở mình), kéo dài 30 giây đến 1 phút, có thể kèm buồn nôn.

2. Viêm dây thần kinh tiền đình:

Do virus tấn công dây thần kinh tiền đình, gây chóng mặt dữ dội kéo dài vài ngày đến vài tuần. Thường xảy ra sau nhiễm trùng đường hô hấp trên. Không kèm giảm thính lực.

3. Bệnh Ménière:

Do tích tụ dịch bất thường trong tai trong, gây ra ba triệu chứng đặc trưng: chóng mặt từng đợt kéo dài 20 phút đến nhiều giờ, ù tai, và giảm thính lực dao động. Theo Viện Y tế Quốc gia Hoa Kỳ (NIH), bệnh thường ảnh hưởng một bên tai.

4. Hạ huyết áp tư thế:

Huyết áp giảm đột ngột khi đứng dậy, gây choáng váng, hoa mắt, thậm chí ngất. Phổ biến ở người cao tuổi, người dùng thuốc huyết áp hoặc mất nước.

5. Thiếu máu thiếu sắt:

Khi hemoglobin thấp, não không nhận đủ oxy, gây chóng mặt, mệt mỏi, da xanh xao. Phổ biến ở phụ nữ có kinh nguyệt nhiều, người ăn thiếu sắt.

6. Lo âu và rối loạn tâm lý:

Stress, lo âu kéo dài có thể gây chóng mặt mạn tính do hệ thần kinh tự chủ bị rối loạn. Đây là nguyên nhân thường bị bỏ qua.

Khi cơn chóng mặt xảy ra, hãy thực hiện các bước sau:

Xử trí tức thì:

• Ngồi hoặc nằm xuống ngay tại chỗ an toàn, tránh đi lại
• Cố định mắt vào một điểm cố định — giúp não bộ tái định hướng
• Hít thở chậm, sâu và đều
• Uống nước nếu nghi ngờ mất nước hoặc hạ đường huyết
• Tránh thay đổi tư thế đột ngột khi cơn chóng mặt qua đi

Với BPPV — nghiệm pháp Epley tại nhà:

Đây là bài tập đặc hiệu giúp đưa sỏi tai về vị trí ban đầu, hiệu quả đến 80% trường hợp. Tuy nhiên, nên thực hiện lần đầu dưới hướng dẫn của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên vật lý trị liệu để đảm bảo đúng kỹ thuật.

Biện pháp phòng ngừa cơn tái phát:

• Khi đứng dậy từ tư thế nằm hoặc ngồi: thực hiện từ từ, ngồi trên mép giường 1-2 phút trước khi đứng
• Tránh ngửa đầu đột ngột hoặc cúi xuống quá nhanh
• Hạn chế caffeine, rượu và muối (đặc biệt với bệnh Ménière)
• Ngủ đủ giấc, quản lý stress
• Uống đủ nước hàng ngày

Phần lớn chóng mặt là lành tính, nhưng một số dấu hiệu đi kèm cho thấy cần đi khám ngay:

Dấu hiệu cần cấp cứu (gọi 115 hoặc đến viện ngay):

• Chóng mặt dữ dội kèm đau đầu đột ngột, dữ dội chưa từng có
• Yếu liệt hoặc tê bì nửa người, méo miệng, nói ngọng — có thể là đột quỵ
• Mất thị lực đột ngột hoặc nhìn đôi
• Ngất xỉu hoặc mất ý thức
• Đau ngực hoặc nhịp tim bất thường kèm chóng mặt

Nên đi khám sớm khi:

• Chóng mặt tái diễn nhiều lần trong tuần
• Ảnh hưởng đến sinh hoạt hàng ngày hoặc công việc
• Kèm theo ù tai hoặc giảm thính lực
• Kèm buồn nôn, nôn kéo dài
• Chóng mặt không rõ nguyên nhân kéo dài hơn 1 tuần
• Sốt cao kèm chóng mặt

Theo Cleveland Clinic, chóng mặt kèm các triệu chứng thần kinh (yếu liệt, tê bì, nói khó) là dấu hiệu khẩn cấp cần đánh giá ngay để loại trừ đột quỵ hoặc xuất huyết não.

Khi đến khám, bác sĩ có thể thực hiện các bước sau:

Thăm khám: Kiểm tra tai, mắt, phản xạ, thăng bằng. Nghiệm pháp Dix-Hallpike giúp chẩn đoán BPPV bằng cách quan sát rung giật nhãn cầu (nystagmus) khi thay đổi tư thế đầu.

Xét nghiệm: Xét nghiệm máu (công thức máu, đường huyết, chức năng tuyến giáp), đo thính lực, điện ký rung giật nhãn cầu (ENG/VNG).

Chẩn đoán hình ảnh: Chụp MRI não khi nghi ngờ tổn thương thần kinh trung ương hoặc u dây thần kinh số VIII.

Điều trị theo nguyên nhân:

• BPPV: nghiệm pháp tái định vị sỏi tai (Epley, Semont) — hiệu quả 80-90%
• Viêm dây thần kinh tiền đình: thuốc chống chóng mặt, tập phục hồi chức năng tiền đình
• Bệnh Ménière: chế độ ăn giảm muối, thuốc lợi tiểu, điều trị triệu chứng
• Hạ huyết áp tư thế: điều chỉnh thuốc, tăng lượng nước và muối phù hợp

Một số điểm cần nhớ về chóng mặt:

• Không lái xe hoặc vận hành máy móc khi đang có cơn chóng mặt
• Không tự ý mua thuốc chống chóng mặt sử dụng kéo dài — thuốc có thể che lấp triệu chứng và trì hoãn chẩn đoán
• Người cao tuổi bị chóng mặt cần đặc biệt cẩn thận vì nguy cơ té ngã gây gãy xương
• Ghi chép lại tần suất, thời điểm, tình huống xảy ra chóng mặt để cung cấp cho bác sĩ khi đi khám
• Chóng mặt kèm triệu chứng thần kinh (yếu liệt, nói khó) là tình huống khẩn cấp — cần gọi cấp cứu ngay