Đau gót chân (viêm cân gan chân): Nguyên nhân, tự chăm sóc và khi nào cần khám

Cân gan chân (plantar fascia) là một dải mô liên kết dày, chạy từ xương gót chân đến gốc các ngón chân, có vai trò như "dây cung" giữ vòm bàn chân và hấp thu lực khi đi-chạy. Khi chịu tải lặp lại quá mức hoặc đột ngột tăng vận động, các sợi mô bị vi chấn thương và viêm — gây đau gót chân.

Các yếu tố làm tăng nguy cơ:

• Thừa cân — mỗi 1kg trọng lượng tăng tải gấp 4 lần khi chạy.
• Đi/đứng nhiều trên nền cứng (giáo viên, bán hàng, đầu bếp, công nhân).
• Chạy bộ tăng quãng đường đột ngột, giày mòn đế.
• Bàn chân bẹt hoặc vòm cao bất thường, gân Achilles căng cứng.
• Phụ nữ 40–60 tuổi (sự thay đổi nội tiết và mật độ xương).

Triệu chứng kinh điển của viêm cân gan chân:

• Đau nhói ở mặt dưới gót chân, ngay phía trong.
• Đau nhất khi bước những bước đầu tiên sau khi ngủ dậy hoặc sau khi ngồi lâu — thường gọi là "first step pain".
• Đau giảm sau vài phút đi lại nhưng có thể quay lại sau khi đứng/đi nhiều.
• Hiếm khi sưng-nóng-đỏ rõ rệt; ấn vào điểm bám gân ở gót chân thấy đau.

Cần phân biệt với một số nguyên nhân khác cũng gây đau gót chân:

• Gãy do mỏi xương gót: đau lan tỏa khắp gót, tăng lên khi chống chân, thường ở vận động viên.
• Hội chứng đường hầm cổ chân: đau kèm tê lan xuống lòng bàn chân.
• Viêm bao gân Achilles: đau ở phía sau gót, không phải lòng gót.
• Bệnh hệ thống (viêm khớp dạng thấp, gout): đau nhiều khớp, sưng nóng đỏ.

Theo NHS, các biện pháp đầu tay nên được duy trì ít nhất 6–12 tuần trước khi đánh giá hiệu quả:

• Nghỉ tương đối: giảm các hoạt động gây đau (chạy, đứng lâu) — không phải nằm yên hoàn toàn. Bơi lội và đạp xe là lựa chọn thay thế tốt.
• Chườm lạnh: 15–20 phút mỗi 2–3 giờ trong giai đoạn đau nhiều; đặt khăn giữa đá và da.
• Lựa giày dép: giày kín gót, đế êm, có nâng đỡ vòm. Tránh đi chân trần trên nền cứng và dép tông quá mỏng. Lót giày silicon hoặc lót có nâng vòm có thể giảm tải trên cân gan chân.
• Lăn chai nước lạnh: đặt chai nước lạnh dưới lòng bàn chân, lăn nhẹ 5–10 phút, 2 lần/ngày — vừa massage vừa giảm viêm.
• Giảm cân nếu thừa cân — mỗi kg giảm là một bước tiến lâu dài.

Ba bài tập đơn giản, mỗi bài tập 2–3 lần/ngày, lặp lại trong 6–8 tuần:

1. Kéo giãn cân gan chân: ngồi, gác chân đau lên đầu gối kia, dùng tay kéo các ngón chân về phía cẳng chân, giữ 10 giây, lặp 6–10 lần.
2. Kéo giãn cơ bắp chân: đứng cách tường 60cm, chống tay, đưa chân đau ra sau, giữ gót chạm sàn, gập gối chân trước, giữ 30 giây, lặp 3 lần.
3. Nâng gót chân: đứng trên mép bậc thang, gót chân thả xuống dưới, nâng người lên rồi hạ chậm — 10–30 lần, 2 lần/ngày.

Bài tập có thể gây đau nhẹ trong 1–2 tuần đầu — chỉ dừng nếu đau dữ dội hoặc tăng lên rõ rệt. Theo nghiên cứu của Mayo Clinic, kéo giãn đều đặn giảm đau và rút ngắn thời gian hồi phục.

OTC chỉ hỗ trợ giảm triệu chứng — phải kết hợp với các biện pháp trên:

• Paracetamol 500mg: giảm đau nhẹ-vừa, tối đa 4g/24 giờ ở người lớn khỏe mạnh, không dùng kèm rượu.
• NSAID dạng bôi (diclofenac 1,16% — Voltaren Emulgel): bôi 3–4 lần/ngày trên gót chân và lòng bàn chân, ít tác dụng phụ toàn thân hơn dạng uống. Không bôi lên da hở. Phụ nữ có thai 3 tháng cuối không dùng.

NSAID đường uống (ibuprofen) chỉ nên dùng ngắn hạn và phải hỏi dược sĩ nếu có bệnh dạ dày, thận, tim mạch hoặc đang dùng thuốc chống đông. Tiêm corticosteroid khu trú có thể được bác sĩ chỉ định cho trường hợp dai dẳng — không tự tiêm.

NHS khuyến cáo nên gặp bác sĩ chuyên khoa cơ-xương-khớp hoặc chuyên gia bàn chân (podiatrist) khi:

• Đau không đỡ sau 6–12 tuần tự chăm sóc đúng cách.
• Đau dữ dội ngay từ đầu, không thể chống chân.
• Sưng-nóng-đỏ vùng gót, sốt — loại trừ nhiễm trùng hoặc viêm khớp.
• Tê, ngứa ran lan xuống lòng bàn chân — gợi ý chèn ép thần kinh.
• Đau cả hai gót đồng thời, kèm đau nhiều khớp khác — kiểm tra bệnh hệ thống.

Bác sĩ có thể chỉ định siêu âm, MRI hoặc xét nghiệm máu để loại trừ các nguyên nhân khác. Với trường hợp dai dẳng, các phương pháp như sóng xung kích (shockwave), tiêm corticosteroid, hoặc rất hiếm khi là phẫu thuật được cân nhắc.