Đau tai khi đi máy bay: vì sao xảy ra, cách giảm khó chịu và phòng ngừa cho chuyến du lịch hè

Tai giữa là một khoang chứa khí, thông với vùng mũi họng qua một ống nhỏ gọi là vòi nhĩ. Bình thường, vòi nhĩ mở ra khi ta nuốt hoặc ngáp để cân bằng áp suất hai bên màng nhĩ. Theo Mayo Clinic, khi máy bay cất cánh hoặc hạ cánh, áp suất trong khoang máy bay thay đổi nhanh hơn tốc độ vòi nhĩ kịp điều chỉnh, khiến áp suất hai bên màng nhĩ chênh lệch. Màng nhĩ bị đẩy căng về một phía, tạo cảm giác đầy tai, đau và nghe kém tạm thời. Hiện tượng này được gọi là chấn thương khí áp tai (ear barotrauma), hay dân dã hơn là "đau tai máy bay".

Giai đoạn hạ cánh thường gây khó chịu nhiều hơn cất cánh, vì áp suất bên ngoài tăng dần và đẩy màng nhĩ vào trong. Nếu bạn ngủ quên trong lúc hạ cánh, phản xạ nuốt giảm nên tai càng khó cân bằng áp suất.

Các biểu hiện điển hình gồm: cảm giác đầy hoặc căng tức trong tai, đau tai mức độ nhẹ đến vừa, ù tai, nghe kém tạm thời như có nút bịt tai. Thông thường các triệu chứng giảm dần trong vài phút đến vài giờ sau khi máy bay ổn định độ cao hoặc sau khi hạ cánh.

Một số nhóm dễ bị và thường bị nặng hơn:

• Người đang cảm lạnh, cúm, viêm mũi dị ứng hoặc viêm xoang: niêm mạc mũi họng phù nề làm vòi nhĩ hẹp lại, khó cân bằng áp suất.
• Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ: vòi nhĩ của trẻ ngắn, hẹp và nằm ngang hơn người lớn nên dễ tắc.
• Người có tiền sử viêm tai giữa, thủng màng nhĩ hoặc vừa phẫu thuật tai: nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi bay.
• Người bay nhiều chặng liên tiếp trong thời gian ngắn, tai chưa kịp hồi phục giữa các chuyến.

Theo hướng dẫn của NHS và Mayo Clinic, những động tác đơn giản sau giúp vòi nhĩ mở ra và cân bằng áp suất:

• Nuốt thường xuyên: ngậm kẹo, nhai kẹo cao su hoặc uống nước từng ngụm nhỏ trong lúc cất và hạ cánh.
• Ngáp chủ động: ngáp là cách mở vòi nhĩ hiệu quả, có thể "giả vờ" ngáp nhiều lần.
• Nghiệm pháp Valsalva nhẹ nhàng: hít một hơi, ngậm miệng, bịt hai cánh mũi rồi thở ra nhẹ nhàng dồn hơi về phía mũi cho đến khi nghe tiếng "póp" nhỏ trong tai. Lưu ý làm nhẹ nhàng, không xì mạnh, và lặp lại khi cần trong lúc hạ cánh.
• Không ngủ khi máy bay chuẩn bị hạ cánh: nhờ tiếp viên hoặc người đi cùng đánh thức để bạn chủ động nuốt và cân bằng tai.
• Nút tai điều áp: loại nút tai có màng lọc giúp áp suất thay đổi chậm hơn, một số hành khách thấy dễ chịu hơn khi dùng.

Nếu có thể, hãy cân nhắc hoãn bay khi đang viêm tai cấp, cảm cúm nặng hoặc nghẹt mũi nhiều — đặc biệt với trẻ nhỏ. Khi vẫn phải bay, một số chuẩn bị sau có thể giúp:

• Rửa mũi bằng nước muối biển hoặc nước muối sinh lý trước giờ bay giúp làm sạch và thông thoáng mũi một cách nhẹ nhàng.
• Thuốc xịt mũi co mạch không kê đơn (hoạt chất như xylometazoline) có thể dùng khoảng 30 phút đến 1 giờ trước khi máy bay hạ cánh ở người lớn đang nghẹt mũi, theo gợi ý của Mayo Clinic. Quan trọng: chỉ dùng ngắn ngày (không quá 5–7 ngày) vì dùng kéo dài gây nghẹt mũi dội ngược; phụ nữ mang thai, người tăng huyết áp, bệnh tim mạch và trẻ em cần hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi dùng.
• Người viêm mũi dị ứng nên duy trì thuốc điều trị theo đơn/hướng dẫn đang có, và mang thuốc theo hành lý xách tay.

Hãy trao đổi với dược sĩ tại nhà thuốc về tình trạng của bạn để được hướng dẫn lựa chọn phù hợp và cách dùng đúng.

Trẻ nhỏ khó tự chủ động cân bằng áp suất tai, vì vậy cha mẹ có thể giúp bằng những cách sau:

• Cho trẻ bú mẹ, bú bình hoặc ngậm ti giả trong lúc máy bay cất và hạ cánh — động tác mút và nuốt giúp vòi nhĩ mở ra.
• Trẻ lớn hơn có thể uống nước bằng ống hút hoặc nhai kẹo dẻo phù hợp lứa tuổi (tránh loại dễ hóc với trẻ dưới 4 tuổi).
• Giữ trẻ thức trong lúc hạ cánh.
• Không tự ý dùng thuốc xịt co mạch hoặc thuốc chống nghẹt mũi đường uống cho trẻ khi chưa có hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
• Nếu trẻ đang viêm tai giữa cấp hoặc mới đặt ống thông khí màng nhĩ, hãy hỏi bác sĩ nhi trước chuyến bay.

Đa số trường hợp đau tai máy bay tự hết trong vài giờ. Bạn nên đi khám tai mũi họng khi có các dấu hiệu sau:

• Đau tai dữ dội hoặc đau kéo dài không giảm sau vài giờ.
• Nghe kém, ù tai hoặc cảm giác đầy tai kéo dài quá vài ngày sau chuyến bay.
• Chảy dịch hoặc chảy máu từ ống tai.
• Chóng mặt, quay cuồng, buồn nôn rõ rệt.
• Sốt kèm đau tai, đặc biệt ở trẻ nhỏ, trẻ quấy khóc nhiều, kéo giật tai liên tục.

Theo MedlinePlus, chấn thương khí áp nặng hiếm gặp nhưng có thể gây thủng màng nhĩ hoặc ứ dịch tai giữa, cần được bác sĩ đánh giá và theo dõi.

Những điểm cần nhớ: đau tai khi bay là phản ứng sinh lý với thay đổi áp suất, thường lành tính; nuốt, ngáp và nghiệm pháp Valsalva nhẹ nhàng là cách xử trí đầu tay; người đang nghẹt mũi nên chuẩn bị trước chuyến bay và hỏi dược sĩ về lựa chọn phù hợp; trẻ nhỏ cần được cha mẹ hỗ trợ bằng bú hoặc uống nước khi cất – hạ cánh.

Nếu bạn thường xuyên bị đau tai nặng mỗi lần bay dù đã áp dụng các biện pháp trên, nên khám tai mũi họng để tìm nguyên nhân như viêm mũi dị ứng, lệch vách ngăn hoặc rối loạn chức năng vòi nhĩ.

Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và điều trị của bác sĩ. Với thuốc không kê đơn, hãy đọc kỹ hướng dẫn sử dụng và tham khảo ý kiến dược sĩ trước khi dùng.