Lẹo mắt và chắp mắt: Phân biệt, cách xử trí tại nhà và khi nào cần gặp bác sĩ mắt
DS. Trần Quốc Huy
Giới thiệu
Lẹo mắt (hordeolum/stye) và chắp mắt (chalazion) là hai tình trạng rất phổ biến ở mí mắt, dễ nhầm lẫn nhưng có nguyên nhân và cách xử trí khác nhau. Theo American Academy of Ophthalmology, lẹo mắt là một trong những lý do khám mắt phổ biến nhất, xảy ra ở mọi lứa tuổi.
Phần lớn lẹo mắt tự khỏi trong 1–2 tuần với chăm sóc đúng cách. Tuy nhiên, xử trí sai (nặn, chọc, bôi thuốc không phù hợp) có thể gây biến chứng. Bài viết giúp bạn phân biệt chính xác, chăm sóc đúng tại nhà và biết khi nào thực sự cần gặp bác sĩ mắt.
Lẹo mắt là gì? Chắp mắt là gì?
Lẹo mắt (hordeolum/stye) là tình trạng nhiễm trùng cấp tính của tuyến bã hoặc tuyến mồ hôi ở mí mắt, thường do vi khuẩn Staphylococcus aureus. Lẹo tạo thành nốt đỏ, sưng, đau ở bờ mi, có thể có đầu mủ trắng.
Có 2 loại lẹo:
- Lẹo ngoài (external hordeolum): Nhiễm trùng nang lông mi hoặc tuyến Zeis/Moll — nốt sưng nằm ở bờ mi ngoài, dễ thấy.
- Lẹo trong (internal hordeolum): Nhiễm trùng tuyến Meibomian — nốt sưng nằm sâu hơn trong mí mắt, đau hơn, thường không thấy đầu mủ từ ngoài.
Chắp mắt (chalazion) là tình trạng viêm u hạt mạn tính của tuyến Meibomian, không phải nhiễm trùng. Chắp thường hình thành khi tuyến Meibomian bị tắc, chất bã tích tụ tạo thành nốt cứng, tròn, không đau hoặc ít đau, nằm sâu trong mí mắt. Chắp có thể phát triển từ lẹo trong không được điều trị triệt để. (Nguồn: American Academy of Ophthalmology — What Are Chalazia and Styes?)
Bảng phân biệt lẹo mắt và chắp mắt
Phân biệt đúng giúp chọn cách xử trí phù hợp:
Lẹo mắt:
- Nguyên nhân: Nhiễm trùng vi khuẩn cấp tính
- Vị trí: Bờ mi (lẹo ngoài) hoặc trong mí (lẹo trong)
- Biểu hiện: Đỏ, sưng, ĐAU, có thể có mủ
- Khởi phát: Nhanh (1–2 ngày)
- Thời gian: Thường tự hết trong 1–2 tuần
Chắp mắt:
- Nguyên nhân: Tắc tuyến Meibomian, viêm u hạt (không nhiễm trùng)
- Vị trí: Trong mí mắt, xa bờ mi
- Biểu hiện: Nốt cứng, tròn, KHÔNG ĐAU hoặc ít đau
- Khởi phát: Chậm (vài tuần)
- Thời gian: Có thể kéo dài vài tuần đến vài tháng, một số cần tiểu phẫu
Lưu ý: Lẹo trong không điều trị tốt có thể chuyển thành chắp. Nếu không chắc chắn, nên đi khám. (Nguồn: Cleveland Clinic — Chalazion vs. Stye)
Cách xử trí tại nhà đúng cách
Chườm ấm là biện pháp quan trọng nhất cho cả lẹo và chắp, giúp mở tuyến bị tắc và tăng tuần hoàn tại chỗ:
Cách chườm ấm đúng
- Dùng khăn sạch nhúng nước ấm (38–40°C — ấm chứ không nóng)
- Vắt bớt nước, đặt lên mắt nhắm 10–15 phút mỗi lần, 3–4 lần/ngày
- Thay khăn khi nguội để duy trì nhiệt
- Sau chườm, có thể massage nhẹ nhàng mí mắt theo hướng từ trong ra ngoài (với chắp)
Vệ sinh mí mắt
Dùng nước muối sinh lý 0.9% hoặc dung dịch rửa mắt chuyên dụng để lau sạch bờ mi. Không dụi mắt bằng tay bẩn. Rửa tay kỹ trước và sau khi chạm vào vùng mắt.
Những điều KHÔNG nên làm
- Không nặn, chọc, bóp lẹo hoặc chắp
- Không dùng kính áp tròng khi đang bị lẹo
- Không trang điểm mắt cho đến khi lành hoàn toàn
- Không tự ý nhỏ kháng sinh mắt mà không có chỉ định
(Nguồn: AAO — Stye Treatment)
Góc nhìn từ quầy thuốc
Ví dụ minh họa
Câu hỏi dược sĩ thường gặp: "Mắt em nổi cục đỏ sưng đau, cho em thuốc nhỏ mắt kháng sinh". Dược sĩ thường hỏi: sưng ở đâu, đau không, bao lâu rồi?
Nếu là lẹo mắt mới (sưng đỏ đau ở bờ mi, dưới 3 ngày), dược sĩ thường tư vấn chườm ấm đúng cách trước — phần lớn lẹo sẽ tự vỡ và lành mà không cần kháng sinh. Kháng sinh nhỏ mắt chỉ thực sự cần khi lẹo có biểu hiện bội nhiễm lan rộng, và nên có chỉ định của bác sĩ.
Nếu nốt cứng không đau, đã kéo dài vài tuần — có thể là chắp, dược sĩ sẽ khuyên đi khám bác sĩ mắt vì chắp kéo dài có thể cần tiểu phẫu.
Khi nào cần gặp bác sĩ mắt
Đi khám bác sĩ nhãn khoa khi:
- Lẹo không cải thiện sau 2 tuần chườm ấm đúng cách
- Sưng đỏ lan rộng ra toàn bộ mí mắt hoặc quanh mắt
- Ảnh hưởng đến thị lực — mờ mắt, nhìn đôi
- Sốt kèm sưng đau mắt — nghi ngờ viêm mô tế bào (cần cấp cứu)
- Chắp to gây biến dạng mí hoặc chèn ép giác mạc
- Lẹo hoặc chắp tái phát nhiều lần ở cùng vị trí — cần loại trừ ung thư tuyến bã (sebaceous carcinoma), đặc biệt ở người lớn tuổi
- Trẻ nhỏ bị lẹo kèm sưng nề nhiều, quấy khóc
Bác sĩ có thể kê kháng sinh nhỏ/bôi mắt, chích rạch lẹo chín, hoặc tiểu phẫu chắp nếu cần. (Nguồn: AAO — When to See a Doctor for a Stye)
Phòng ngừa lẹo mắt và chắp mắt
Một số biện pháp giúp giảm nguy cơ tái phát:
- Rửa tay thường xuyên — tránh đưa tay bẩn lên mắt
- Vệ sinh bờ mi hàng ngày nếu hay bị lẹo — dùng gạc ấm hoặc dung dịch rửa mi chuyên dụng
- Thay mascara, eyeliner mỗi 3–6 tháng; không dùng chung dụng cụ trang điểm mắt
- Tháo kính áp tròng đúng giờ, vệ sinh lens đúng cách
- Người bị rối loạn chức năng tuyến Meibomian (MGD) hoặc viêm bờ mi mạn tính: cần điều trị nền theo hướng dẫn bác sĩ
(Nguồn: Cleveland Clinic — Stye Prevention)
Lưu ý quan trọng
Với trẻ em: Lẹo mắt ở trẻ nhỏ cần được theo dõi sát hơn vì trẻ hay dụi mắt, dễ gây lây lan và bội nhiễm. Không tự nhỏ kháng sinh mắt người lớn cho trẻ.
Với người đeo kính áp tròng: Ngừng đeo kính áp tròng cho đến khi lẹo/chắp hết hoàn toàn. Vứt bỏ cặp lens đang dùng khi bị lẹo và thay cặp mới.
Chắp kéo dài trên 1 tháng: Nên đi khám — ở người lớn tuổi, nốt cứng mí mắt kéo dài tái phát cần được sinh thiết loại trừ ung thư tuyến bã (hiếm nhưng nghiêm trọng). (Nguồn: AAO)
Sản phẩm không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh.
Kết luận
Lẹo mắt và chắp mắt tuy phổ biến nhưng cần được phân biệt và xử trí đúng. Chườm ấm đúng cách là biện pháp hiệu quả nhất cho cả hai. Không nặn, không tự ý dùng kháng sinh, và đi khám khi không cải thiện sau 2 tuần hoặc có dấu hiệu bất thường.
Gợi ý sản phẩm phù hợp tại Circa
Các sản phẩm dưới đây được giới thiệu dựa trên tiêu chí hỗ trợ vệ sinh và chăm sóc mắt, không kê đơn, mang tính tham khảo và không thay thế tư vấn của dược sĩ hoặc bác sĩ.
Nguồn tham khảo
- American Academy of Ophthalmology — What Are Chalazia and Styes?
- Cleveland Clinic — Stye (Hordeolum)
- Cleveland Clinic — Chalazion
Sản phẩm không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Tham khảo ý kiến dược sĩ/bác sĩ trước khi sử dụng.
Câu hỏi thường gặp
Lẹo mắt do vi khuẩn Staphylococcus aureus gây ra, về lý thuyết có thể lây nếu tiếp xúc trực tiếp với mủ hoặc dịch tiết từ lẹo. Tuy nhiên, nguy cơ lây thực tế thấp nếu giữ vệ sinh tay tốt. Không dùng chung khăn mặt, gối hoặc dụng cụ trang điểm mắt với người đang bị lẹo. (Nguồn: AAO — Stye/Hordeolum)
Sản phẩm khuyên dùng
Cần tư vấn từ dược sĩ?
Miễn phí, trực tuyến 24/7
DS. Trần Quốc Huy
Dược sĩ Đại học
Chuyên gia tư vấn sử dụng thuốc an toàn, tương tác thuốc và dược lâm sàng tại nhà thuốc cộng đồng.