Mề đay (nổi mày đay) cấp ở người trưởng thành: nguyên nhân, chăm sóc tại nhà và khi nào cần đi khám

Mề đay hình thành khi các tế bào mast trong da giải phóng histamine và một số chất trung gian khác. Histamine làm giãn mạch máu nhỏ và tăng tính thấm thành mạch, khiến dịch thoát ra mô xung quanh tạo nên các nốt sẩn phù gồ lên kèm quầng đỏ và cảm giác ngứa.

Khi tình trạng này kéo dài dưới sáu tuần, người ta gọi là mề đay cấp. Đây là dạng phổ biến nhất và thường gặp ở mọi lứa tuổi. Một biểu hiện liên quan là phù mạch — sưng ở lớp sâu hơn của da, hay gặp ở mí mắt, môi, bàn tay hoặc bàn chân — có thể đi kèm hoặc xuất hiện riêng lẻ. Theo Cleveland Clinic, các nốt mề đay điển hình có thể di chuyển vị trí và từng nốt thường biến mất trong vòng 24 giờ mà không để lại dấu vết trên da.

Nhiều đợt mề đay cấp có thể xác định được yếu tố khởi phát, nhưng cũng không ít trường hợp không tìm ra nguyên nhân rõ ràng. Một số tác nhân hay gặp gồm:

• Nhiễm trùng: nhiễm virus (như cảm cúm, nhiễm khuẩn hô hấp) là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây mề đay cấp, đặc biệt ở người trẻ.
• Thực phẩm: hải sản, trứng, sữa, đậu phộng, một số loại hạt… có thể là tác nhân ở người nhạy cảm.
• Thuốc: một số kháng sinh, thuốc giảm đau kháng viêm và các thuốc khác có thể gây phản ứng.
• Côn trùng đốt, tiếp xúc dị nguyên: phấn hoa, lông động vật, nhựa cao su…
• Yếu tố vật lý: nóng, lạnh, ma sát, áp lực lên da, ra mồ hôi nhiều — trong điều kiện thời tiết nóng ẩm, mồ hôi và nhiệt độ cao có thể làm khởi phát hoặc nặng thêm tình trạng ngứa.

Theo Mayo Clinic, các nguyên nhân thường gặp nhất của mề đay cấp là nhiễm trùng, thuốc và thực phẩm. Việc ghi lại nhật ký thời điểm nổi mề đay, món ăn, thuốc đã dùng và hoạt động trước đó có thể giúp bạn và bác sĩ thu hẹp tác nhân nghi ngờ.

Mề đay có một số đặc điểm khá đặc trưng giúp phân biệt với các tình trạng da khác:

• Các nốt sẩn phù gồ lên, màu hồng hoặc đỏ, ngứa, có thể nhỏ vài milimet hoặc hợp thành mảng lớn.
• Từng nốt thường thay đổi vị trí và biến mất trong vòng 24 giờ, sau đó nổi lên ở chỗ khác.
• Khi ấn vào, vùng trung tâm nốt có thể nhạt màu đi.

Khác với mề đay, các tình trạng như chàm (viêm da cơ địa) thường gây da khô, dày, bong vảy và tồn tại lâu ở cùng một vị trí; còn viêm da tiếp xúc khu trú ở vùng da chạm vào tác nhân. Nếu một nốt “mề đay” tồn tại quá 24–48 giờ ở đúng một chỗ, để lại vết bầm hoặc thâm, hoặc kèm đau rát thay vì ngứa, bạn nên đi khám vì có thể không phải mề đay thông thường.

Với mề đay cấp mức độ nhẹ, các biện pháp chăm sóc tại nhà thường đủ để giảm triệu chứng trong khi chờ bệnh tự lui:

• Tránh tác nhân nghi ngờ: nếu nhận ra món ăn, thuốc hay yếu tố nào liên quan, hãy tạm ngừng tiếp xúc.
• Làm mát da: chườm mát hoặc tắm nước mát giúp co mạch và giảm ngứa. Tránh nước quá nóng vì nhiệt có thể làm ngứa nặng hơn.
• Mặc quần áo rộng, thoáng: hạn chế ma sát và đổ mồ hôi, nhất là trong thời tiết nóng.
• Hạn chế gãi: gãi nhiều làm da tổn thương và ngứa thêm. Cắt ngắn móng tay giúp giảm trầy xước.
• Giữ tinh thần thư giãn: căng thẳng và mệt mỏi có thể làm tình trạng nặng hơn ở một số người.

Theo NHS, phần lớn mề đay nhẹ và thường cải thiện trong vài ngày; người bệnh có thể tham khảo dược sĩ về thuốc kháng histamine để giảm ngứa.

Thuốc kháng histamine đường uống là lựa chọn hỗ trợ giảm ngứa và giảm nổi sẩn thường được khuyến nghị cho mề đay. Các thuốc kháng histamine thế hệ mới ít gây buồn ngủ (như loratadine, cetirizine, fexofenadine) thường được ưu tiên cho ban ngày.

Một vài lưu ý khi sử dụng:

• Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng, dùng đúng liều khuyến cáo và không tự ý phối hợp nhiều loại kháng histamine cùng lúc.
• Thận trọng nếu bạn đang lái xe, vận hành máy móc (với loại có thể gây buồn ngủ), đang mang thai, cho con bú, có bệnh gan–thận hoặc đang dùng thuốc khác.
• Dung dịch calamine hoặc kem làm dịu da có thể hỗ trợ giảm cảm giác ngứa ngoài da.
• Nếu triệu chứng không cải thiện sau vài ngày dùng thuốc, hãy tham khảo dược sĩ hoặc bác sĩ thay vì tăng liều.

Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo. Hãy hỏi ý kiến dược sĩ hoặc bác sĩ để được tư vấn loại thuốc và liều phù hợp với tình trạng của bạn.

Hãy gọi cấp cứu hoặc đến cơ sở y tế ngay nếu mề đay đi kèm bất kỳ dấu hiệu nào sau đây, vì đó có thể là phản ứng dị ứng nghiêm trọng (phản vệ):

• Sưng môi, lưỡi, mặt, quanh mắt hoặc cổ họng.
• Khó thở, thở rít, khàn tiếng, cảm giác nghẹn ở cổ.
• Chóng mặt, choáng váng, tim đập nhanh, ngất hoặc tụt huyết áp.
• Nôn ói, đau bụng dữ dội kèm nổi mề đay lan nhanh.

Bạn cũng nên sắp xếp đi khám (không cấp cứu) khi: mề đay kéo dài liên tục trên sáu tuần, tái phát nhiều lần, không đáp ứng với thuốc kháng histamine thông thường, nổi mề đay sau khi dùng một thuốc mới, hoặc kèm sốt, đau khớp, mệt mỏi kéo dài.

Mề đay cấp tuy thường lành tính nhưng cần được theo dõi đúng cách. Một số nhóm cần thận trọng hơn gồm phụ nữ mang thai và cho con bú (nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc nào), người có bệnh nền gan–thận, tim mạch và người đang dùng nhiều loại thuốc (nguy cơ tương tác). Không nên tự ý dùng corticoid đường uống để “cắt nhanh” mề đay khi chưa có chỉ định của bác sĩ.

Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng thuốc.

Mề đay cấp ở người trưởng thành thường tự giới hạn và có thể kiểm soát tốt bằng cách tránh tác nhân kích hoạt, chăm sóc da làm mát và sử dụng thuốc kháng histamine không kê đơn một cách hợp lý. Điều quan trọng nhất là nhận biết sớm các dấu hiệu cảnh báo của phản ứng dị ứng nghiêm trọng để xử trí kịp thời. Khi mề đay kéo dài, tái phát hoặc không đáp ứng điều trị, bạn nên đi khám để được đánh giá và tư vấn cá nhân hóa.