Mề Đay (Urticaria): Nguyên Nhân, Triệu Chứng Và Cách Trị

Nguyên nhân mề đay có thể rất đa dạng. Dưới đây là những nguyên nhân phổ biến:

Thực Phẩm: Một trong những nguyên nhân phổ biến nhất. Các thực phẩm phổ biến gây mề đay bao gồm:

• Hải sản (tôm, cua, cơm)
• Lạc và các loại hạt
• Trứng gà
• Sữa và các sản phẩm từ sữa
• Cacao/socola
• Thịt lợn
• Dâu tây
• Bất cứ thực phẩm nào mà bạn có dị ứng

Thuốc: Một số loại thuốc có thể gây mề đay:

• Penicillin và các kháng sinh khác
• NSAIDs (ibuprofen, aspirin)
• ACE inhibitors (thuốc huyết áp)
• Codeine (giảm đau)

Infections: Các nhiễm khuẩn hoặc nhiễm virus có thể gây mề đay:

• Cảm lạnh
• Cúm
• Viêm họng
• Nhiễm khuẩn đường tiểu
• Viêm gan B và C

Điều Kiện Vật Lý: Các kích thích vật lý có thể gây mề đay:

• Lạnh (cold urticaria)
• Nóng (heat urticaria)
• Tiếp xúc cơ học (scratching)
• Mát xa mạnh
• Tia UV
• Nước

Stress Và Cảm Xúc: Căng thẳng tâm lý, lo lắng, hoặc cảm xúc mạnh có thể kích hoạt tế bào Mast giải phóng histamine.

Hóa Chất Và Chất Bảo Quản: Một số chất phụ gia thực phẩm có thể gây mề đay:

• MSG (monosodium glutamate)
• Benzoate
• Sulfite
• Tartrazine (màu vàng)

Dị Ứng Với Latex Hoặc Chất Khác: Tiếp xúc với latex (từ bao tay hoặc bao cao su) hoặc các chất khác có thể gây mề đay.

Bệnh Lý Tiềm Ẩn: Một số bệnh lý có liên quan:

• Lupus
• Viêm khớp dạ thấp
• Rối loạn tuyến giáp
• Hội chứng tế bào Mast (Mastocytosis)

Nguyên Nhân Không Xác Định: Trong khoảng 50% các trường hợp mề đay mạn tính, nguyên nhân thực sự không được xác định.

Đối với mề đay cấp tính, thường có thể xác định nguyên nhân, nhưng với mề đay mạn tính, việc tìm nguyên nhân khó hơn nhiều.

Triệu chứng chính của mề đay là:

Nốt Phồng Lên (Wheals):

• Hình dạng không đều, thường hình tròn hoặc bất kỳ hình gì
• Kích thước từ vài mm đến vài cm
• Màu đỏ hoặc hơi xanh tím
• Có bờ sắc nét
• Thường có một vùng trắng ở giữa

Ngứa (Pruritus):

• Là triệu chứng chủ yếu
• Có thể ngứa dữ dội
• Thường tệ hơn vào buổi tối

Sưng (Edema):

• Ngoài những nốt phồng lên nhỏ trên da, cũng có thể xảy ra sưng sâu hơn (angioedema)
• Angioedema thường ảnh hưởng đến mặt, môi, lưỡi, họng, hoặc các bộ phận khác
• Sưng này có thể gây khó thở hoặc nuốt nếu nằm ở họng

Thời Gian Xuất Hiện:

• Mề đay cấp tính: Xuất hiện trong vài phút hoặc giờ, kéo dài từ vài giờ đến vài ngày
• Mề đay mạn tính: Kéo dài hơn 6 tuần, thường xảy ra hằng ngày hoặc hầu hết ngày

Triệu Chứng Khác:

• Nếu có angioedema kèm theo, có thể khó thở hoặc nuốt nước bọt
• Nếu kéo dài lâu, có thể ảnh hưởng đến giấc ngủ hoặc tâm lý

Khác Với Các Bệnh Da Khác:

• Các nốt mề đay biến mất trong 24 giờ mà không để lại sẹo (khác với nhiễm trùng da)
• Không có ổ thấm dịch như eczema
• Không có vảy như bệnh á sừng (psoriasis)

Chẩn đoán mề đay thường dựa trên lịch sử bệnh và kiểm tra lâm sàng:

Lịch Sử Chi Tiết:

• Bác sĩ sẽ hỏi khi nào bắt đầu, kéo dài bao lâu
• Hỏi những thực phẩm hoặc thuốc nào đã tiêu thụ gần đây
• Hỏi về các tình huống kích hoạt (lạnh, nóng, stress)
• Hỏi về tình trạng bệnh trong gia đình

Kiểm Tra Lâm Sàng:

• Bác sĩ kiểm tra da để xác nhận các nốt đặc trưng của mề đay
• Bác sĩ có thể thực hiện test ghi lại (dermographism test) bằng cách vạch nhẹ trên da - nếu các nốt phồng lên xuất hiện theo dòng vạch, điều này chỉ ra rằng da rất nhạy cảm

Test Da (Skin Prick Test):

• Nếu nghi ngờ nguyên nhân từ allergen cụ thể, bác sĩ có thể làm test da
• Tuy nhiên, test này không luôn cần thiết cho mề đay

Xét Nghiệm Máu:

• Thường không cần thiết
• Có thể được làm nếu nghi ngờ có bệnh lý tiềm ẩn như lupus hoặc rối loạn tuyến giáp

Test Ghi Lại Histamine:

• Thêm một giọt histamine lên da (thông thường) - nếu bạn bị mề đay mạn tính, phản ứng sẽ rõ ràng hơn

Trong hầu hết trường hợp, bác sĩ có thể chẩn đoán mề đay chỉ bằng cách quan sát và hỏi tiền sử. Không cần test phức tạp.

Nếu bạn biết nguyên nhân mề đay, cách tốt nhất là tránh nó:

Nếu Do Thực Phẩm:

• Xác định thực phẩm gây mề đay bằng cách loại bỏ và giới thiệu lại một lần
• Luôn kiểm tra nhãn thực phẩm
• Hỏi kỹ khi ăn tại nhà hàng hoặc ở nhà bạn bè

Nếu Do Thuốc:

• Báo cho bác sĩ về phản ứng mề đay
• Bác sĩ có thể thay đổi sang loại thuốc khác
• Luôn ghi nhớ loại thuốc gây dị ứng để tránh trong tương lai

Nếu Do Điều Kiện Vật Lý:

• Tránh nóc lạnh hoặc nóng quá cao
• Tránh ghi lại hoặc cọ xát mạnh trên da
• Sử dụng kem chống nắng SPF cao để tránh UV
• Tránh nước nóng quá khi tắm

Nếu Do Stress:

• Tập các kỹ thuật thư giãn như yoga, thiền, hoặc hít thở sâu
• Tìm những cách để giảm stress (tập thể dục, nói chuyện với bạn bè)
• Ngủ đủ

Làm Sạch Da Nhẹ:

• Tránh xà phòng quá kharsh hoặc tắm nước quá nóng
• Dùng nước ấu khoảng, xà phòng nhẹ
• Vỗ khô da thay vì cọ mạnh

Các Biện Pháp Khác:

• Tránh các chất bảo quản hoặc phụ gia thực phẩm (MSG, benzoate)
• Tránh mỹ phẩm hoặc nước hoa có mùi mạnh
• Mặc quần áo dịu nhẹ, thoáng khí
• Giữ da ẩm ướt bằng kem dưỡng

Tuy nhiên, nếu nguyên nhân không xác định (thường là 50% trường hợp mề đay mạn tính), việc phòng tránh khó hơn. Trong trường hợp này, tập trung vào kiểm soát triệu chứng bằng thuốc.

Có nhiều lựa chọn điều trị cho mề đay:

Antihistamine H1:

• Loại thuốc đầu tiên được sử dụng
• H1 antihistamine thế hệ thứ hai (cetirizine, loratadine, fexofenadine) được ưu tiên vì ít tác dụng phụ
• Nếu antihistamine thông thường không hoạt động, liều lượng có thể tăng lên 4 lần (nhưng phải theo bác sĩ)
• Hiệu quả trong 60-80% trường hợp mề đay

Corticosteroid (Nếu Cần):

• Nếu antihistamine không đủ hiệu quả
• Thường là corticosteroid uống (ví dụ: prednisone)
• Chỉ dùng trong thời gian ngắn vì tác dụng phụ lâu dài
• Xịt da hoặc kem corticosteroid ít khi dùng cho mề đay vì nó không đi sâu vào da

Cyproheptadine:

• Một loại antihistamine với tác dụng chống serotonin
• Hữu ích khi antihistamine thông thường không hoạt động
• Gây buồn ngủ

H2 Blockers:

• Đôi khi kết hợp với H1 antihistamine
• Ranitidine hoặc famotidine
• Hỗ trợ giảm mề đay trong một số trường hợp

Montelukast:

• Một loại leukotriene receptor antagonist
• Có thể hữu ích cho một số người
• Thường dùng kết hợp với antihistamine

Biological Agents (Cho Trường Hợp Nặng):

• Omalizumab (anti-IgE)
• Cyclosporine
• Infliximab
• Những thuốc này dành cho những trường hợp mề đay mạn tính nặng không đáp ứng với các điều trị khác

Biện Pháp Tôpical (Sử Dụng Cục Bộ):

• Kem antihistamine có thể làm dịu ngứa tạm thời
• Kem coolant giúp giảm ngứa
• Nhưng những biện pháp này không điều trị được gốc rễ

Làm Sạch Da:

• Tắm với nước ấu khoảng
• Vỗ khô da nhẹ nhàng
• Tránh xà phòng quá khô

Khi Gọi Cấp Cứu:

• Nếu mề đay kèm theo angioedema của họng, làm khó thở
• Nếu sưng miệng/lưỡi ảnh hưởng đến nói chuyện hoặc nuốt
• Nếu bạn cảm thấy choáng váng hoặc huyết áp thấp (dấu hiệu của sốc phản vệ)

Đối với hầu hết các trường hợp mề đay, antihistamine là đủ. Chỉ trong trường hợp nặng hoặc không đáp ứng với antihistamine mới cần các biện pháp điều trị khác.

Mề đay thông thường không nguy hiểm, nhưng có một số tình huống cần chú ý:

Mề Đay Kèm Angioedema Ở Họng:

• Đây là tình trạng nguy hiểm vì có thể gây khó thở
• Gọi cấp cứu ngay
• Bệnh nhân có thể cần epinephrine (adrenaline)

Mề Đay Kéo Dài Lâu:

• Nếu mề đay mạn tính kéo dài hơn 6 tuần, hãy gặp bác sĩ
• Bác sĩ có thể khám phá nguyên nhân tiềm ẩn
• Cần quản lý dài hạn

Mề Đay Không Đáp Ứng Với Điều Trị:

• Nếu antihistamine không giúp sau vài ngày, hãy gặp bác sĩ
• Có thể cần liều lượng cao hơn hoặc loại thuốc khác

Triệu Chứng Khác Xuất Hiện:

• Nếu có sốt, ớn lạnh, hoặc các triệu chứng khác, có thể có nhiễm trùng
• Báo cho bác sĩ

Tác Dụng Phụ Từ Thuốc:

• Nếu antihistamine gây tác dụng phụ (buồn ngủ quá, đầu buồn), hãy báo cho bác sĩ
• Có thể thay đổi liều lượng hoặc loại thuốc

Mặc dù mề đay gây khó chịu, hầu hết các trường hợp cấp tính khỏi trong vài ngày đến vài tuần. Mề đay mạn tính cần quản lý dài hạn nhưng cũng có thể kiểm soát tốt với điều trị đúng.

Nguồn tham khảo

• Mayo Clinic — Skin conditions
• American Academy of Dermatology
• NHS — Skin conditions
• Bệnh viện Da liễu Trung ương

Thông tin tham khảo từ các tổ chức y tế uy tín. Mọi quyết định điều trị cần được tham vấn bởi bác sĩ hoặc dược sĩ có chuyên môn.