Rửa tay đúng cách: thói quen đơn giản phòng bệnh truyền nhiễm hiệu quả

Phần lớn bệnh truyền nhiễm thường gặp — tiêu chảy, cảm cúm, tay chân miệng, đau mắt đỏ, giun sán — lây qua con đường 'phân – tay – miệng' hoặc qua dịch tiết hô hấp bám trên bề mặt. Vi khuẩn như E. coli, Salmonella hay virus như norovirus, virus tay chân miệng có thể sống trên bàn tay và các bề mặt trong nhiều giờ.

Xà phòng hoạt động theo hai cơ chế: phá vỡ lớp vỏ lipid của nhiều loại vi khuẩn, virus, đồng thời tạo bọt giúp cuốn trôi mầm bệnh và chất bẩn khỏi da khi xả nước. Vì vậy, rửa tay đủ thời gian với xà phòng và nước sạch được WHO và CDC xem là 'liều vắc-xin tự làm' — biện pháp nền tảng để phòng bệnh cho cả gia đình, đặc biệt là trẻ nhỏ và người cao tuổi có sức đề kháng yếu hơn.

Rửa tay đúng lúc quan trọng không kém rửa đúng cách. CDC khuyến nghị rửa tay vào các thời điểm then chốt:

• Trước: khi nấu ăn, trước khi ăn, trước khi chăm sóc người bệnh, trước khi xử lý vết thương.
• Sau: khi đi vệ sinh, thay tã hoặc vệ sinh cho trẻ, xì mũi – ho – hắt hơi, chạm vào động vật hoặc thức ăn của chúng, đổ rác, chạm tay vào thịt sống, về nhà từ nơi công cộng.
• Khi chăm sóc người ốm: cả trước và sau mỗi lần tiếp xúc.

Với trẻ đi học, hãy tập cho con rửa tay khi đến lớp, trước bữa ăn ở trường và ngay khi về nhà — đây là các 'điểm chặn' quan trọng giúp giảm lây bệnh trong mùa dịch tay chân miệng và cúm.

Làm ướt hai bàn tay bằng nước sạch, lấy xà phòng vào lòng bàn tay, sau đó thực hiện:

• Bước 1: Chà hai lòng bàn tay vào nhau.
• Bước 2: Chà lòng bàn tay này lên mu bàn tay kia và ngược lại.
• Bước 3: Chà hai lòng bàn tay vào nhau, miết mạnh các kẽ ngón tay.
• Bước 4: Chà mặt ngoài các ngón tay này vào lòng bàn tay kia.
• Bước 5: Xoay ngón cái của bàn tay này trong lòng bàn tay kia và ngược lại.
• Bước 6: Xoay các đầu ngón tay này vào lòng bàn tay kia và ngược lại. Xả sạch dưới vòi nước, lau khô bằng khăn sạch hoặc khăn giấy.

Tổng thời gian chà tay với xà phòng nên kéo dài ít nhất 20 giây — tương đương hát 'Chúc mừng sinh nhật' hai lần. Các vị trí hay bị bỏ sót nhất là kẽ ngón tay, đầu ngón tay, ngón cái và cổ tay.

Khi không có xà phòng và nước sạch — trên xe, khi đi du lịch, trước khi ăn ở hàng quán — dung dịch rửa tay khô chứa ít nhất 60% cồn là lựa chọn thay thế được CDC khuyến nghị. Cho lượng đủ phủ toàn bộ hai bàn tay, chà xát theo các bước tương tự rửa tay thường cho đến khi khô hẳn (khoảng 20 giây), không lau hoặc rửa lại ngay.

Tuy nhiên, nước rửa tay khô có giới hạn: kém hiệu quả khi tay dính bẩn dầu mỡ nhìn thấy được, và không diệt tốt một số mầm bệnh gây tiêu chảy như norovirus hay bào tử vi khuẩn. Vì vậy, sau khi đi vệ sinh, trước khi nấu ăn và khi tay bẩn rõ, hãy ưu tiên xà phòng và nước sạch. Lưu ý để dung dịch chứa cồn xa tầm tay trẻ nhỏ và giám sát khi trẻ sử dụng.

Trẻ em là nhóm hưởng lợi nhiều nhất từ vệ sinh tay — và cũng là nhóm khó duy trì thói quen nhất. Vài mẹo thực tế cho bố mẹ:

• Đặt bệ kê chân để trẻ với tới bồn rửa; chọn xà phòng có mùi hương nhẹ, tạo bọt vui mắt để trẻ thích rửa tay.
• Dạy trẻ đếm hoặc hát một bài ngắn trong lúc chà tay để đủ 20 giây.
• Làm gương: trẻ bắt chước người lớn — cả nhà cùng rửa tay trước bữa ăn.
• Nhắc trẻ không chạm tay lên mắt, mũi, miệng khi chưa rửa tay.
• Với trẻ dưới 6 tuổi, người lớn nên giám sát khi trẻ dùng nước rửa tay khô chứa cồn.

Rửa tay nhiều lần có thể làm khô da tay, nhất là ở trẻ có làn da nhạy cảm — có thể thoa kem dưỡng ẩm tay sau khi rửa để da không nứt nẻ.

Rửa tay là biện pháp phòng bệnh, không thay thế việc thăm khám khi đã mắc bệnh. Hãy đưa trẻ hoặc người thân đến cơ sở y tế khi:

• Tiêu chảy kéo dài quá 2 ngày, phân có máu, hoặc có dấu hiệu mất nước (khát nhiều, tiểu ít, môi khô, trẻ khóc không có nước mắt, lừ đừ).
• Sốt cao khó hạ, đặc biệt ở trẻ nhỏ kèm nổi ban ở tay, chân, miệng — cần loại trừ tay chân miệng.
• Da tay nứt nẻ, đỏ ngứa kéo dài do rửa tay nhiều (viêm da kích ứng) không cải thiện với kem dưỡng — nên khám da liễu.
• Vết thương ở tay sưng, nóng, đỏ, đau hoặc chảy mủ dù đã vệ sinh.

Xà phòng và dung dịch rửa tay là sản phẩm vệ sinh, không phải là thuốc điều trị bệnh. Xà phòng 'diệt khuẩn' thông thường không cần thiết hơn xà phòng thường trong sinh hoạt gia đình — điều quan trọng nhất là rửa đúng cách, đủ thời gian và đúng thời điểm. Dung dịch rửa tay chứa cồn cần để xa nguồn lửa và ngoài tầm với của trẻ em; nếu trẻ nuốt phải, đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay. Người có da tay nhạy cảm nên chọn sản phẩm dịu nhẹ và dưỡng ẩm thường xuyên.