Tê bì tay chân ở dân văn phòng và người trên 40 tuổi: Nguyên nhân thường gặp và khi nào cần đi khám

Tê bì (paresthesia) là cảm giác bất thường ở da như kim châm, kiến bò, nóng ran, hoặc giảm/mất cảm giác. Khi dây thần kinh ngoại biên — sợi thần kinh dẫn cảm giác từ da về tủy sống — bị tổn thương hoặc kích thích, tín hiệu cảm giác bị nhiễu, dẫn đến các cảm giác bất thường này.

NINDS phân loại theo thời gian và phạm vi:

• Tê bì thoáng qua: do tì đè cơ học (vắt chéo chân, kê tay ngủ); tự hết trong vài phút khi thay đổi tư thế.
• Tê bì kéo dài/tái diễn: gợi ý tổn thương thần kinh do chèn ép, viêm hoặc bệnh chuyển hóa.
• Tê bì đối xứng hai bên kèm yếu, đặc biệt ở bàn chân, gợi ý bệnh thần kinh ngoại biên do đái tháo đường, thiếu B12, hoặc nguyên nhân toàn thân khác.

Cleveland Clinic và Mayo Clinic mô tả các nguyên nhân hay gặp ở người làm việc văn phòng:

• Hội chứng ống cổ tay (CTS): chèn ép dây thần kinh giữa ở cổ tay do gõ phím, dùng chuột nhiều. Tê đặc trưng ở ngón cái, trỏ, giữa và nửa ngón nhẫn; tệ hơn về đêm.
• Hội chứng chèn ép thần kinh trụ: tê ngón út và nửa ngoài ngón nhẫn, thường do tì khuỷu tay lên bàn.
• Thoái hóa cột sống cổ: chèn rễ thần kinh gây tê lan từ cổ xuống vai, cánh tay theo dải.
• Thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng: tê lan từ thắt lưng xuống chân theo đường đi của dây thần kinh hông to.
• Hội chứng cơ tháp/chèn ép thần kinh hông to (sciatica): do ngồi quá lâu trên ví sau túi quần.

Tê bì hai chân đối xứng, tiến triển từ bàn chân lên (theo kiểu 'tất chân'), thường gợi ý bệnh thần kinh ngoại biên (peripheral neuropathy) do nguyên nhân toàn thân:

• Đái tháo đường: nguyên nhân hàng đầu trên thế giới của bệnh thần kinh ngoại biên. Mayo Clinic ước tính 50% bệnh nhân đái tháo đường có bệnh thần kinh ngoại biên sau 10–20 năm bệnh.
• Thiếu vitamin B12, B1, B6: phổ biến ở người ăn chay trường, nghiện rượu mạn, sau cắt dạ dày, dùng metformin kéo dài.
• Suy giáp: có thể gây tê bì, đặc biệt liên quan tới hội chứng ống cổ tay thứ phát.
• Bệnh thận mạn: tăng các sản phẩm urê độc hệ thần kinh.
• Một số thuốc như hóa trị, isoniazid, thuốc kháng virus.
• Uống rượu mạn: ảnh hưởng trực tiếp dây thần kinh và gây thiếu B1.

Đối với tê bì thoáng qua không kèm yếu cơ, hãy thử các bước sau:

• Thay đổi tư thế ngay: đứng dậy đi lại 5 phút mỗi giờ làm việc.
• Bài tập cổ tay: gập-duỗi nhẹ, xoay tròn cổ tay 10 lần/ngày, 3–4 đợt.
• Điều chỉnh chiều cao bàn ghế: cổ tay thẳng, không gập lên hoặc xuống khi gõ phím.
• Sử dụng đệm cổ tay khi dùng chuột; tránh tì khuỷu tay trực tiếp lên bàn.
• Đối với người ngồi nhiều: bài tập kéo giãn lưng, hông, đùi sau 10 phút/ngày.
• Bù đủ nước, ăn đa dạng nhóm thực phẩm để đảm bảo vi chất.

Đối với người ăn chay trường, người sau phẫu thuật giảm cân, hoặc người dùng metformin lâu năm, bác sĩ có thể chỉ định kiểm tra nồng độ B12 và bổ sung khi cần. Tự ý bổ sung vitamin liều cao kéo dài (đặc biệt B6 > 100 mg/ngày) có thể gây bệnh thần kinh ngoại biên — nên dùng đúng liều khuyến nghị theo hướng dẫn của Viện Y học (IOM/NIH).

NHS và Mayo Clinic khuyến cáo đi khám sớm nếu:

• Tê bì kéo dài > 1–2 tuần dù đã thay đổi tư thế và làm bài tập.
• Tê lan rộng hoặc đối xứng hai bên.
• Kèm yếu cơ, rớt đồ vật, khó cầm nắm.
• Khó đi đứng vững, hay vấp ngã.
• Bệnh nhân đái tháo đường, suy giáp, bệnh thận mạn.
• Tiền sử ăn chay trường, nghiện rượu, sau phẫu thuật dạ dày.
• Tê kèm đau dữ dội, sốt, sụt cân không chủ ý.

Cấp cứu nếu tê đột ngột một bên cơ thể, kèm méo miệng, nói khó, yếu liệt — đây có thể là đột quỵ, cần đến bệnh viện ngay.

Bác sĩ thường tiến hành:

• Khám thần kinh: phản xạ gân xương, cảm giác bằng monofilament, sức cơ.
• Xét nghiệm máu: đường huyết đói/HbA1c, TSH, vitamin B12, điện giải, chức năng thận, chức năng gan.
• Đo điện cơ (EMG) và dẫn truyền thần kinh (NCS) khi nghi chèn ép hoặc bệnh thần kinh ngoại biên.
• Chụp MRI cột sống cổ/thắt lưng khi nghi thoát vị đĩa đệm hoặc chèn rễ.

Điều trị phụ thuộc nguyên nhân: kiểm soát đường huyết tốt, bổ sung B12 khi thiếu, nẹp cổ tay/phẫu thuật giải ép, vật lý trị liệu, hoặc thuốc đặc trị bệnh thần kinh ngoại biên do bác sĩ chỉ định.

Không tự dùng kháng viêm kéo dài hoặc thuốc giảm đau thần kinh kê đơn khi chưa có chẩn đoán. Đối với thực phẩm bảo vệ sức khỏe chứa vitamin nhóm B, magnesium — chỉ là hỗ trợ và không thay thế chẩn đoán nguyên nhân. Phụ nữ mang thai và cho con bú cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng liều cao bất kỳ vitamin nào. Người cao tuổi tê bì kèm rối loạn thăng bằng cần được đánh giá để phòng ngừa té ngã.