Người Tiểu Đường Type 2: Chăm Sóc Bàn Chân Hằng Ngày Để Phòng Biến Chứng

Khi đường huyết cao kéo dài, hai vấn đề chính xảy ra ở bàn chân:

• Bệnh lý thần kinh ngoại biên: dây thần kinh cảm giác ở chân bị tổn thương, làm mất hoặc giảm cảm giác đau, nóng, lạnh. Người bệnh có thể đứng trên một vật sắc, giày chật cả ngày mà không nhận ra.
• Giảm tuần hoàn: mạch máu nhỏ bị xơ cứng, hẹp, làm giảm khả năng đưa oxy và tế bào miễn dịch tới vùng tổn thương. Vết thương nhỏ vì thế lâu lành hơn người bình thường.

Kết hợp hai yếu tố này, một vết phồng rộp nhỏ do đi giày mới, một vết nứt gót chân khô, một chai chân bị cọ xát — tất cả đều có thể trở thành điểm khởi đầu của loét bàn chân.

Theo các nghiên cứu được trích dẫn trên Mayo Clinic và Cleveland Clinic, khoảng 15-25% người sống chung với tiểu đường sẽ gặp ít nhất một lần loét bàn chân trong đời. Tuy nhiên, chăm sóc hằng ngày đúng cách có thể giảm nguy cơ biến chứng nặng xuống rất nhiều.

Đây là thói quen quan trọng nhất và cũng là thói quen dễ bị bỏ qua nhất. Mỗi tối, sau khi tắm, hãy dành 5 phút kiểm tra chân theo thứ tự:

1. Nhìn cả mặt trên, mặt dưới bàn chân, kẽ ngón, gót, mắt cá. Nếu khó quan sát mặt dưới, dùng gương soi hoặc nhờ người thân.
2. Tìm các dấu hiệu: vết đỏ, phồng rộp, vết trầy, vết nứt, vùng da đổi màu, vết chai, móng chân quặp, nấm kẽ ngón.
3. Sờ xem có chỗ sưng, ấm bất thường, điểm đau (dù cảm giác đã giảm).
4. So sánh hai chân: sưng một bên, ấm một bên, đổi màu một bên — đều cần chú ý.

Với người mới được chẩn đoán tiểu đường, hãy biến kiểm tra bàn chân thành một thói quen gắn với hành động có sẵn, ví dụ "sau khi đánh răng tối" — dễ duy trì lâu dài hơn là tự nhắc chung chung.

Vệ sinh bàn chân hằng ngày là nền tảng. Một số nguyên tắc đơn giản:

• Rửa chân bằng nước ấm (không quá 37 độ C — kiểm tra bằng khuỷu tay hoặc nhiệt kế, không dùng cảm giác ở chân).
• Dùng xà phòng dịu nhẹ, rửa kỹ kẽ ngón.
• Lau khô hoàn toàn, đặc biệt kẽ ngón chân — vùng dễ đọng nước gây nấm.
• Thoa kem dưỡng ẩm lên mu chân, lòng bàn chân và gót (tránh thoa kẽ ngón) để ngăn nứt nẻ.
• Không ngâm chân lâu trong nước nóng, không dùng chai nước nóng hoặc đệm sưởi để "làm ấm chân".

Về móng chân: cắt thẳng ngang, không cắt sâu vào khóe để tránh móng quặp. Dùng dũa làm nhẵn góc. Nếu mắt kém, run tay hoặc không nhìn rõ, nên nhờ người thân hoặc kỹ thuật viên cắt giúp. Không tự cắt chai chân, mắt cá bằng dao, lưỡi lam tại nhà — đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây loét.

Giày dép không phù hợp là thủ phạm của rất nhiều vết loét. Người tiểu đường nên:

• Chọn giày kín, đế mềm, có miếng lót êm, mũi giày rộng thoải mái.
• Tránh giày cao gót, giày mũi nhọn, dép xỏ ngón lộ nhiều da.
• Mua giày vào chiều tối (khi chân thường to hơn buổi sáng).
• Mỗi lần đi giày mới, mang tối đa 30-60 phút trong ngày đầu, tăng dần.
• Trước khi xỏ giày, kiểm tra bên trong xem có sỏi, nhỏ cát, đường may sắc không.
• Dùng tất cotton hoặc tất dành riêng cho người tiểu đường: không chun quá chặt, đường may phẳng. Thay tất hằng ngày.
• Không đi chân đất, kể cả trong nhà — dùng dép trong nhà có đế mềm.

Nếu có biến dạng bàn chân (bàn chân bẹt, ngón búa, bunion), nên tham khảo bác sĩ chuyên khoa để được đo giày chỉnh hình.

Với vết trầy, phồng rộp, đứt nhỏ, nguyên tắc là: xử trí sớm, sạch sẽ và theo dõi sát. Các bước cơ bản:

1. Rửa tay sạch, rửa vết thương nhẹ nhàng bằng nước muối sinh lý 0,9% hoặc nước sạch.
2. Thấm khô, sát trùng bằng dung dịch povidone-iodine pha loãng hoặc chlorhexidine theo hướng dẫn.
3. Băng bằng gạc sạch, không dán băng keo trực tiếp lên da nếu da dễ tổn thương.
4. Thay băng mỗi 1-2 ngày, kiểm tra vết thương hằng ngày.
5. Hạn chế tì đè lên vùng tổn thương; chọn giày rộng rãi tạm thời.

Không tự ý bôi thuốc kháng sinh, thuốc mỡ không rõ nguồn gốc. Không dùng các bài thuốc đắp lá, đắp tỏi, vôi, tro bếp — nguy cơ nhiễm trùng và loét sâu rất cao.

Nếu vết thương không cải thiện trong 3-5 ngày, hoặc có bất kỳ dấu hiệu nhiễm trùng nào (xem phần dưới), hãy đi khám sớm.

Không thể tách rời chăm sóc bàn chân khỏi kiểm soát đường huyết chung. Đường huyết ổn định làm chậm tiến triển tổn thương thần kinh và mạch máu.

• Uống thuốc đúng chỉ định của bác sĩ nội tiết, không tự ngưng khi thấy "đỡ".
• Đo đường huyết tại nhà theo hướng dẫn, ghi chép để bác sĩ điều chỉnh phác đồ.
• Khám định kỳ 3-6 tháng, xét nghiệm HbA1c.
• Dinh dưỡng cân đối, hạn chế đường tinh luyện, bánh ngọt, nước ngọt. Ưu tiên ngũ cốc nguyên cám, rau xanh, đạm nạc.
• Vận động đều 150 phút/tuần với cường độ vừa — đi bộ, bơi, đạp xe. Với người có biến chứng bàn chân, thảo luận với bác sĩ về hình thức tập phù hợp.
• Bỏ thuốc lá — yếu tố làm co mạch và tăng nguy cơ loét, cắt cụt đáng kể.
• Tham gia khám bàn chân chuyên khoa ít nhất 1 lần/năm nếu không có biến chứng, dày hơn nếu đã có tổn thương.

Đừng chờ đợi nếu có một trong các dấu hiệu sau trên bàn chân:

• Vết thương không lành sau 3-5 ngày, hoặc ngày càng rộng, sâu hơn.
• Vùng đỏ, sưng, nóng, đau lan ra xung quanh vết thương.
• Có mủ, dịch có mùi hôi.
• Sốt, mệt mỏi, cảm thấy kiệt sức không rõ lý do.
• Đường chỉ đỏ chạy từ vết thương lên phía trên (viêm bạch mạch).
• Đau buốt, tê bì mới xuất hiện ở bàn chân, bắp chân.
• Chân đổi màu sang tím, đen, lạnh bất thường.
• Sưng một bên chân kèm đau bắp chân (nghi ngờ huyết khối).

Với người cao tuổi sống một mình, hãy hẹn người thân hỗ trợ kiểm tra chân ít nhất 2-3 lần/tuần.

• Không tự cắt chai chân, mắt cá hay dùng miếng dán tẩy chai chứa axit salicylic — có thể gây bỏng và loét da.
• Không dùng nhiệt nóng (chai nước sôi, đệm sưởi, bếp lò) để làm ấm chân — có thể gây bỏng mà không cảm nhận được.
• Khám bàn chân chuyên sâu ít nhất 1 lần/năm để phát hiện sớm bệnh lý thần kinh và mạch máu.
• Điều trị mọi vết nứt da, nấm kẽ ngón, móng quặp sớm — không chờ "tự khỏi".
• Sản phẩm chăm sóc bàn chân, thực phẩm chức năng chỉ mang tính hỗ trợ, không thay thế điều trị y khoa.

Chăm sóc bàn chân không phải việc phức tạp — chỉ là 5 phút mỗi tối để nhìn, sờ, rửa, giữ ẩm và chọn giày phù hợp. Với người đái tháo đường type 2, đây lại là một trong những việc có giá trị nhất: tiết kiệm được rất nhiều chi phí và đau đớn về sau. Hãy biến đây thành thói quen chung của cả gia đình, không riêng người bệnh.