Thiếu Vitamin D Ở Người Việt: Dấu Hiệu, Xét Nghiệm Và Bổ Sung An Toàn

Vitamin D là vitamin tan trong dầu với 2 dạng chính (theo NIH/ODS):

• Vitamin D2 (ergocalciferol): từ nguồn thực vật, nấm.
• Vitamin D3 (cholecalciferol): từ nguồn động vật (cá béo, lòng đỏ trứng) và được tổng hợp trên da dưới tác dụng tia UVB. Dạng D3 thường được đánh giá hiệu quả hơn D2 trong tăng nồng độ máu.

Sau khi vào cơ thể, vitamin D được chuyển hóa qua gan thành 25-hydroxyvitamin D [25(OH)D] - dạng dự trữ và cũng là chỉ số được đo để đánh giá tình trạng vitamin D - rồi được thận chuyển thành dạng hoạt động 1,25(OH)2D.

Dù nhiều nắng, các yếu tố sau làm người Việt dễ thiếu vitamin D:

• Làm việc trong nhà nhiều: dân văn phòng tiếp xúc nắng rất ít.
• Che chắn kỹ: mặc áo dài tay, dùng kem chống nắng, khẩu trang - bảo vệ da nhưng giảm tổng hợp vitamin D.
• Ô nhiễm không khí: bụi PM2.5 giảm tia UVB đến da.
• Chế độ ăn nghèo: cá béo, trứng, sữa tăng cường vitamin D ít phổ biến.
• Nhóm nguy cơ cao: người cao tuổi (da tổng hợp ít hiệu quả hơn), da sậm màu, phụ nữ mang thai - cho con bú, người béo phì, người có bệnh lý ruột - gan - thận mãn tính.

Thiếu vitamin D nhẹ thường không có triệu chứng rõ ràng. Khi thiếu nặng hoặc kéo dài, có thể gặp (theo Mayo Clinic, Cleveland Clinic):

• Đau cơ, yếu cơ, nhất là cơ đùi - khó đứng lên từ tư thế ngồi.
• Đau xương, đau lưng mãn tính.
• Mệt mỏi kéo dài.
• Tăng nguy cơ té ngã ở người cao tuổi.
• Gãy xương dễ dàng, đặc biệt sau chấn thương nhẹ.
• Trẻ em: còi xương (rickets) - biến dạng xương chân, chậm mọc răng, chậm đi, đầu gối vẹo.
• Một số nghiên cứu liên hệ với suy giảm miễn dịch, trầm cảm theo mùa - nhưng bằng chứng còn đang được nghiên cứu thêm.

Các triệu chứng này đều không đặc hiệu - chỉ xét nghiệm mới xác nhận được tình trạng vitamin D.

Theo Endocrine Society 2024 và NIH/ODS, không khuyến cáo xét nghiệm cho người khỏe mạnh đại trà, mà ưu tiên cho nhóm có nguy cơ:

• Người có triệu chứng gợi ý hoặc có bệnh loãng xương, gãy xương dễ.
• Người cao tuổi (> 65 tuổi).
• Phụ nữ mang thai - cho con bú.
• Người bệnh thận mãn tính, bệnh gan, bệnh ruột (Crohn, celiac...), sau phẫu thuật cắt bớt ruột.
• Người béo phì, da sậm màu ít tiếp xúc nắng.
• Trẻ em có dấu hiệu còi xương.
• Bệnh nhân dùng một số thuốc lâu dài (chống động kinh, corticoid, thuốc kháng HIV).

Phân loại nồng độ 25(OH)D (theo NIH/ODS):

• Thiếu nặng: < 12 ng/mL (< 30 nmol/L).
• Thiếu: 12-19 ng/mL (30-49 nmol/L).
• Đủ: 20-50 ng/mL (50-125 nmol/L) - mức được đa số tổ chức chấp nhận.
• Có thể quá cao: > 50 ng/mL (> 125 nmol/L).

Theo NIH/ODS:

• Cá béo: cá hồi, cá trích, cá thu, cá mòi - nguồn tốt nhất.
• Lòng đỏ trứng, gan, dầu gan cá.
• Sữa tươi, sữa chua, ngũ cốc ăn sáng tăng cường vitamin D (phổ biến ở châu Âu - Mỹ; ở Việt Nam cần đọc nhãn).
• Nấm phơi nắng - nguồn D2 thực vật.

Ánh nắng: tiếp xúc da (cánh tay, chân) 10-20 phút/ngày vào khung 9-15h (không chống nắng) có thể giúp cơ thể tổng hợp vitamin D. Tuy nhiên, Cleveland Clinic nhấn mạnh rằng việc cân bằng với nguy cơ ung thư da và lão hóa cần cân nhắc - nhất là ở người da sáng, có tiền sử ung thư da.

Đối với đa số người Việt có lối sống ít tiếp xúc nắng, chỉ dựa vào thực phẩm và nắng thường không đủ.

Khuyến nghị RDA / AI theo NIH/ODS:

• Trẻ sơ sinh 0-12 tháng: 400 IU/ngày (10 mcg).
• Trẻ 1-18 tuổi: 600 IU/ngày (15 mcg).
• Người lớn 19-70 tuổi: 600 IU/ngày (15 mcg).
• Trên 70 tuổi: 800 IU/ngày (20 mcg).
• Phụ nữ mang thai và cho con bú: 600 IU/ngày.

Giới hạn trên (UL) không được vượt quá trừ khi có chỉ định:

• Trẻ sơ sinh: 1000-1500 IU/ngày.
• Trẻ 1-8 tuổi: 2500-3000 IU/ngày.
• ≥ 9 tuổi và người lớn: 4000 IU/ngày.

Trong trường hợp thiếu có xác nhận bằng xét nghiệm, bác sĩ có thể kê liều cao hơn trong thời gian ngắn. Không tự dùng liều cao dài hạn - ngộ độc vitamin D có thể gây tăng canxi máu, sỏi thận, suy thận.

Chọn dạng sản phẩm:

• Ưu tiên vitamin D3 (cholecalciferol).
• Dạng uống viên, dạng giọt/siro cho trẻ nhỏ, viên sủi tiện lợi.
• Có sản phẩm kết hợp D3 + K2 và/hoặc canxi - phù hợp người loãng xương; lưu ý tổng liều canxi hàng ngày.
• Kiểm tra nhãn và ưu tiên sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, đạt tiêu chuẩn GMP.

Nên tham khảo bác sĩ khi:

• Có dấu hiệu gợi ý thiếu hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao để đánh giá và xét nghiệm.
• Có bệnh loãng xương, gãy xương, bệnh thận - gan mãn tính.
• Đang dùng thuốc chống động kinh, corticoid, thuốc kháng HIV.
• Phụ nữ mang thai, trẻ em có dấu hiệu còi xương.
• Nồng độ 25(OH)D quá thấp (< 12 ng/mL) hoặc quá cao (> 50 ng/mL).
• Có triệu chứng tăng canxi máu: buồn nôn, khát nhiều, tiểu nhiều, lú lẫn.

Bác sĩ sẽ đánh giá và kê liều cá nhân hóa, có thể kết hợp với bổ sung canxi và các can thiệp khác.

Không nên:

• Tự dùng liều cao (> 4000 IU/ngày cho người lớn) dài hạn mà không có xét nghiệm và tư vấn.
• Mua các sản phẩm "megadose" không rõ xuất xứ.
• Bỏ hoàn toàn chống nắng cho mặt và vùng da nhạy cảm - vẫn cần cân bằng phòng ung thư da.

Nên:

• Ưu tiên kết hợp thực phẩm giàu vitamin D, tiếp xúc nắng hợp lý và bổ sung đúng liều.
• Xét nghiệm 25(OH)D nếu bạn thuộc nhóm nguy cơ hoặc có triệu chứng.
• Tham khảo dược sĩ hoặc bác sĩ về sản phẩm và liều phù hợp, nhất là với trẻ em và phụ nữ mang thai.