Tiêm chủng cho trẻ 0–12 tháng theo Chương trình Tiêm chủng Mở rộng Việt Nam

Trước thời đại vắc-xin, hàng triệu trẻ tử vong mỗi năm do bệnh truyền nhiễm có thể phòng ngừa. Vắc-xin hoạt động bằng cách "dạy" hệ miễn dịch nhận diện và chống lại tác nhân gây bệnh:

• Vắc-xin chết hoặc tiểu phần: dùng phần xác hoặc protein của vi khuẩn/virus — an toàn nhưng cần nhiều liều nhắc.
• Vắc-xin sống giảm độc lực: dùng tác nhân yếu, không gây bệnh — đáp ứng miễn dịch mạnh, lâu dài (sởi, lao).
• Vắc-xin mRNA hoặc vector: công nghệ mới hơn (COVID-19, một số RSV).

Theo WHO, tiêm chủng đầy đủ giúp trẻ tránh được trên 14 bệnh nguy hiểm, nhiều bệnh trong số đó từng là nguyên nhân chính gây tử vong trẻ em.

Lịch tiêm cập nhật của Bộ Y tế Việt Nam (TCMR + dịch vụ):

• Trong 24 giờ đầu sau sinh: Viêm gan B sơ sinh (mũi 0).
• Trong tháng đầu: Lao (BCG) — tiêm trong da cánh tay.
• 2 tháng tuổi: 5 trong 1 (Bạch hầu — Ho gà — Uốn ván — Hib — Viêm gan B) mũi 1 + Bại liệt uống/tiêm mũi 1 + (nếu dịch vụ: Rotavirus mũi 1).
• 3 tháng tuổi: 5 trong 1 mũi 2 + Bại liệt mũi 2 + Rotavirus mũi 2.
• 4 tháng tuổi: 5 trong 1 mũi 3 + Bại liệt mũi 3 + Rotavirus mũi 3 (tuỳ loại).
• 6 tháng tuổi: Cúm mùa (dịch vụ, cập nhật hàng năm).
• 9 tháng tuổi: Sởi mũi 1 (TCMR) hoặc Sởi — Quai bị — Rubella (dịch vụ).
• 12 tháng tuổi: Viêm não Nhật Bản B mũi 1 (TCMR) — hoặc Imojev/Jevax tuỳ phác đồ. Thuỷ đậu (dịch vụ). Viêm gan A (dịch vụ).

Vắc-xin dịch vụ bổ sung (không thuộc TCMR nhưng được khuyến cáo): phế cầu (PCV13 hoặc PCV15), não mô cầu, cúm, thuỷ đậu, viêm gan A.

Trẻ sinh non, trẻ có bệnh lý đặc biệt cần lịch riêng — hỏi bác sĩ nhi.

Viêm gan B: phòng viêm gan B mạn tính, xơ gan, ung thư gan. Mũi 0 trong 24 giờ đầu sau sinh đặc biệt quan trọng để chống lây dọc từ mẹ.

BCG (lao): phòng lao kê và lao màng não ở trẻ — dạng nặng nhất của lao. Tiêm trong da, để lại sẹo nhỏ ở vai.

5 trong 1 hoặc 6 trong 1: phòng Bạch hầu, Ho gà, Uốn ván, Hib (gây viêm phổi và viêm màng não), Viêm gan B, (Bại liệt nếu 6 trong 1). 3 mũi cơ bản + nhắc lại 18 tháng.

Bại liệt (OPV uống / IPV tiêm): phòng bại liệt — bệnh đã loại trừ ở nhiều vùng nhưng vẫn cần duy trì miễn dịch quần thể.

Rotavirus: phòng tiêu chảy cấp nặng do rotavirus — nguyên nhân hàng đầu gây tử vong trẻ em do tiêu chảy ở các nước có thu nhập trung bình — thấp.

Sởi: phòng sởi — bệnh dễ lây cao, có thể gây viêm phổi, viêm não, tử vong. Mũi 1 ở 9 tháng theo TCMR.

Viêm não Nhật Bản B: phòng viêm não do virus JEV — bệnh nặng có tỷ lệ tử vong và di chứng cao ở Việt Nam và Đông Nam Á.

Phần lớn phản ứng là nhẹ và tự hết:

• Tại chỗ tiêm: đỏ, sưng nhẹ, đau — chườm mát 10–15 phút, không xoa mạnh. Tự hết 2–3 ngày.
• Sốt ≤ 38,5°C: phản ứng bình thường trong 24–48 giờ sau tiêm. Cho trẻ uống nhiều sữa/nước, mặc thoáng. Dùng paracetamol 10–15 mg/kg nếu trẻ khó chịu.
• Quấy khóc, biếng ăn nhẹ: 1–2 ngày, tự hồi phục.
• Sởi/MMR: có thể có sốt nhẹ và ban đỏ 5–10 ngày sau tiêm — phản ứng vắc-xin sống.
• BCG: 2–6 tuần sau tiêm xuất hiện sẩn đỏ → mủ nhỏ → vảy → sẹo. Đây là phản ứng bình thường, không cần điều trị.

Dùng miếng dán hạ sốt có thể giúp trẻ thoải mái hơn sau tiêm. Không cần kiêng tắm nhưng tránh chà sát chỗ tiêm.

Hiếm gặp nhưng cần biết:

• Sốc phản vệ: khó thở, sưng môi/mặt, da nổi mề đay nhiều, tím tái — xảy ra trong vài phút đến vài giờ sau tiêm. Đi cấp cứu ngay.
• Sốt cao > 39,5°C khó hạ kéo dài > 48 giờ.
• Co giật sau tiêm — đi viện đánh giá.
• Trẻ li bì bất thường, không đáp ứng, bú kém.
• Sưng đỏ rộng tại chỗ tiêm > 5 cm hoặc lan ra, có mủ.
• Khóc thét > 3 giờ liên tục không dỗ được — báo y tế.

Cơ sở tiêm chủng tại Việt Nam thường yêu cầu trẻ ở lại theo dõi 30 phút sau tiêm — đây là biện pháp an toàn quan trọng để phát hiện phản ứng cấp.

Một số quan niệm cần đính chính dựa trên bằng chứng:

• "Vắc-xin gây tự kỷ": SAI. Nhiều nghiên cứu lớn (hơn 1 triệu trẻ) chứng minh không có liên quan giữa vắc-xin (đặc biệt MMR) và tự kỷ.
• "Tiêm nhiều vắc-xin cùng lúc làm quá tải miễn dịch": SAI. Hệ miễn dịch trẻ có khả năng đáp ứng đồng thời với hàng nghìn kháng nguyên. 5 trong 1 đã được kiểm chứng an toàn và hiệu quả.
• "Nếu bệnh đã hiếm gặp thì không cần tiêm": SAI. Bệnh hiếm gặp vì nhờ tiêm chủng. Khi tỷ lệ tiêm giảm, dịch tái phát — đã thấy với sởi tại nhiều nước.
• "Trẻ ốm thì không nên tiêm": chỉ hoãn nếu trẻ sốt cao hoặc bệnh nặng. Cảm nhẹ, ho ít, mọc răng KHÔNG chống chỉ định.
• "Bú mẹ đã đủ miễn dịch": sữa mẹ cung cấp kháng thể tạm thời (giảm dần đến 6 tháng) — không đủ phòng các bệnh nặng. Vắc-xin tạo miễn dịch chủ động lâu dài.

Giữ sổ tiêm chủng đầy đủ — đây là tài liệu y tế quan trọng theo trẻ suốt đời, cần thiết khi nhập học và đi nước ngoài.

Trẻ bỏ lỡ một mũi không có nghĩa phải bắt đầu lại — hỏi cán bộ y tế về phác đồ "đuổi" (catch-up). Đa số vắc-xin có thể tiêm bổ sung bất cứ lúc nào.

Trong các đợt dịch (sởi, ho gà), tăng cường tiêm bổ sung và miễn dịch quần thể là cách bảo vệ trẻ sơ sinh chưa đến tuổi tiêm — "vòng tròn an toàn" quanh trẻ.

Vắc-xin TCMR miễn phí tại trạm y tế phường/xã. Vắc-xin dịch vụ có chi phí — thông tin có sẵn tại VNVC, Long Châu, các bệnh viện. Một số gia đình chọn phối hợp TCMR + dịch vụ; điều này hoàn toàn ổn nếu lịch tiêm được lên kế hoạch cẩn thận với bác sĩ.