Zona thần kinh (giời leo) ở người trên 50: vaccine Shingrix và phòng biến chứng đau kéo dài

Zona thần kinh (herpes zoster, giời leo) do virus varicella-zoster tái hoạt. Sau thủy đậu, virus "ngủ" trong hạch thần kinh. Khi miễn dịch suy yếu, virus tái hoạt gây phát ban mụn nước dọc dây thần kinh, kèm đau rát dữ dội. (Nguồn: NIH — National Institute on Aging, 2023)

Người trên 50 chiếm phần lớn ca zona vì miễn dịch tế bào giảm tự nhiên theo tuổi. Nguy cơ tăng gấp đôi ở người trên 60. (Nguồn: WHO — Herpes Zoster Position Paper, 2014)

Đau thần kinh sau zona (PHN) là đau kéo dài tại vùng da đã bị phát ban, ảnh hưởng 10–18% người bị zona, lên đến 30–40% ở người trên 70. (Nguồn: NIH StatPearls — Postherpetic Neuralgia, 2024)

Đặc điểm

• Đau rát, bỏng, nhói hoặc như điện giật.
• Da cực kỳ nhạy cảm — đau khi quần áo chạm (allodynia).
• Kéo dài 3 tháng đến nhiều năm.

Góc nhìn từ quầy thuốc

(Ví dụ minh họa) Dược sĩ thường gặp người cao tuổi mua giảm đau thông thường sau zona nhưng không đáp ứng. PHN cần thuốc chuyên biệt (pregabalin, gabapentin) theo chỉ định bác sĩ.

Shingrix là vaccine tái tổ hợp (không virus sống), khuyến nghị cho người từ 50 tuổi và người từ 19 tuổi có suy giảm miễn dịch. Hiệu quả trên 97% ở nhóm 50–69, khoảng 91% ở nhóm trên 70. (Nguồn: CDC, 2024)

Lịch tiêm

2 mũi tiêm bắp, cách 2–6 tháng.

Tại Việt Nam (2024–2025)

• Giá: 3–4,5 triệu/mũi.
• Nơi tiêm: VNVC, BV 108, bệnh viện quốc tế.
• Bảo hiểm: chưa được chi trả.

Shingrix thay thế Zostavax (đã ngừng sản xuất), ưu điểm dùng được cho người suy giảm miễn dịch. (Nguồn: WHO, 2014; CDC 2024)

Yếu tố tăng nguy cơ zona và biến chứng:

• Tuổi trên 60: nguy cơ gấp đôi nhóm 50–59. (Nguồn: CDC — Shingles Surveillance, 2023)
• Suy giảm miễn dịch: HIV/AIDS, ung thư hóa trị, ghép tạng, thuốc ức chế miễn dịch.
• Bệnh mạn tính: tiểu đường, COPD, bệnh thận mạn.
• Stress kéo dài.
• Chưa tiêm Shingrix: yếu tố can thiệp được duy nhất.

Thuộc ≥ 2 nhóm → trao đổi bác sĩ về tiêm Shingrix.

Zona cần điều trị sớm — lý tưởng trong 72 giờ đầu. Đi khám khi:

• Phát ban mụn nước thành dải/cụm một bên, kèm đau rát.
• Phát ban ở vùng mắt hoặc tai. (Nguồn: AAO — Herpes Zoster Ophthalmicus, 2023)
• Đau dữ dội kèm sốt cao.
• Người suy giảm miễn dịch nghi zona.
• Đau kéo dài trên 1 tháng sau khi phát ban lành.

Thuốc kháng virus (acyclovir, valacyclovir) cần kê đơn, hiệu quả nhất trong 72 giờ đầu.

• Phụ nữ mang thai: không tiêm Shingrix trong thai kỳ.
• Người dùng thuốc ức chế miễn dịch: Shingrix tiêm được, cần trao đổi bác sĩ.
• Người trên 80: vẫn khuyến nghị tiêm.
• Người dưới 50: zona hiếm trừ khi suy giảm miễn dịch.

Thông tin mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán của bác sĩ.

Zona phổ biến ở người trên 50. PHN có thể ảnh hưởng nghiêm trọng. Vaccine Shingrix hiệu quả trên 90%, đã có tại Việt Nam. Nếu trên 50 tuổi, hãy trao đổi bác sĩ về tiêm phòng. Khi nghi zona, đi khám trong 72 giờ đầu.

• CDC — Shingles Vaccination (2024)
• NIH NIA — Shingles (2023)
• NIH StatPearls — Postherpetic Neuralgia (2024)
• WHO — Herpes Zoster Position Paper (2014)

Thông tin mang tính tham khảo.