Bệnh tay chân miệng ở trẻ em: nhận biết sớm, chăm sóc tại nhà và phòng ngừa

Tay chân miệng (Hand, Foot and Mouth Disease — HFMD) là bệnh truyền nhiễm cấp tính do nhóm virus đường ruột gây ra, phổ biến nhất là Coxsackievirus A16 và Enterovirus 71 (EV71). Bệnh lây truyền qua đường tiêu hóa (phân — miệng) và tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết từ mũi, họng, nước bọt hoặc dịch từ mụn nước của người bệnh.

Trẻ em dưới 5 tuổi là nhóm có nguy cơ mắc bệnh cao nhất, chiếm đến 92,7% tổng số ca mắc theo thống kê của Bộ Y tế năm 2026. Bệnh có thể xảy ra quanh năm nhưng tập trung nhiều vào mùa mưa (tháng 5–11) do điều kiện ẩm ướt thuận lợi cho virus phát triển.

Đa số trường hợp tay chân miệng diễn biến nhẹ và tự khỏi trong 7–10 ngày. Tuy nhiên, một số ca nhiễm EV71 có thể tiến triển nhanh sang biến chứng thần kinh, tim mạch, thậm chí đe dọa tính mạng nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.

Bệnh tay chân miệng thường diễn biến qua các giai đoạn sau:

Giai đoạn ủ bệnh (3–7 ngày)

Trẻ chưa có triệu chứng rõ rệt nhưng đã có khả năng lây bệnh cho người xung quanh.

Giai đoạn khởi phát (1–2 ngày)

Trẻ bắt đầu sốt nhẹ đến sốt cao (38–39°C), kèm theo đau họng, biếng ăn, quấy khóc và mệt mỏi. Một số trẻ có thể bị tiêu chảy nhẹ.

Giai đoạn toàn phát (3–7 ngày)

Đây là giai đoạn đặc trưng với các dấu hiệu điển hình:

• Loét miệng: Các vết loét nhỏ (2–3mm) xuất hiện ở lưỡi, nướu, bên trong má, gây đau rát khiến trẻ bỏ ăn, chảy nước dãi nhiều.
• Phát ban dạng mụn nước: Mụn nước nhỏ, hình bầu dục, xuất hiện ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, đầu gối, mông. Mụn nước thường không ngứa, không đau và tự xẹp trong vài ngày.
• Sốt: Có thể sốt cao liên tục 39–40°C trong 2–3 ngày đầu.

Giai đoạn hồi phục (7–10 ngày)

Nếu không có biến chứng, trẻ dần hết sốt, các vết loét miệng lành lại, mụn nước khô và tự bong mà không để lại sẹo.

Bộ Y tế Việt Nam phân loại bệnh tay chân miệng thành 4 cấp độ, giúp xác định mức độ nghiêm trọng và hướng xử trí phù hợp:

Độ 1 — Thể nhẹ

Trẻ chỉ có loét miệng và/hoặc tổn thương da (mụn nước ở tay, chân, mông). Không có biến chứng. Trẻ có thể được chăm sóc tại nhà theo hướng dẫn của bác sĩ.

Độ 2 — Có biến chứng nhẹ

Chia thành 2a và 2b. Độ 2a: trẻ giật mình dưới 2 lần/30 phút, sốt trên 2 ngày hoặc sốt trên 39°C khó hạ. Độ 2b: giật mình nhiều hơn 2 lần/30 phút, sốt cao liên tục, nôn nhiều, run chi, đi loạng choạng. Trẻ cần nhập viện theo dõi.

Độ 3 — Biến chứng nặng

Trẻ có biểu hiện thần kinh như co giật, rung giật cơ, mạch nhanh, vã mồ hôi, huyết áp tăng. Cần điều trị tích cực tại bệnh viện.

Độ 4 — Nguy kịch

Trẻ có sốc, phù phổi cấp, tím tái, ngưng thở. Cần hồi sức cấp cứu ngay lập tức.

Lưu ý quan trọng: Bệnh có thể chuyển từ nhẹ sang nặng rất nhanh, đặc biệt với chủng EV71. Cha mẹ cần theo dõi sát và đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay khi thấy dấu hiệu bất thường.

Với trẻ mắc tay chân miệng độ 1, cha mẹ có thể chăm sóc tại nhà theo các nguyên tắc sau:

Hạ sốt đúng cách

Dùng Paracetamol theo cân nặng khi trẻ sốt trên 38,5°C. Không dùng Aspirin hoặc Ibuprofen cho trẻ mắc tay chân miệng vì có thể gây tác dụng phụ nguy hiểm. Cho trẻ mặc quần áo thoáng mát, lau người bằng nước ấm.

Giảm đau vết loét miệng

Cho trẻ uống nước mát, ăn thức ăn mềm, lỏng, nguội (cháo, sữa, súp). Tránh thức ăn cay, nóng, chua vì gây xót loét miệng. Có thể dùng gel bôi miệng chuyên dụng theo chỉ định của bác sĩ.

Bù nước và dinh dưỡng

Cho trẻ uống nhiều nước, nước trái cây loãng hoặc dung dịch bù điện giải Oresol. Chia nhỏ bữa ăn, ưu tiên thực phẩm giàu dinh dưỡng, dễ nuốt.

Vệ sinh và cách ly

Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng trước và sau khi chăm sóc trẻ. Vệ sinh đồ chơi, vật dụng cá nhân của trẻ bằng dung dịch sát khuẩn. Cho trẻ nghỉ học ít nhất 10 ngày kể từ khi phát bệnh để tránh lây lan.

Theo dõi dấu hiệu nặng

Đo nhiệt độ mỗi 4–6 giờ. Quan sát trẻ có giật mình, run tay chân, quấy khóc liên tục, nôn nhiều, thở nhanh, hoặc li bì hay không. Ghi lại lượng nước uống và số lần đi tiểu của trẻ.

Cha mẹ cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay lập tức khi xuất hiện bất kỳ dấu hiệu nào sau đây:

• Sốt cao trên 39°C kéo dài hơn 48 giờ, không đáp ứng thuốc hạ sốt
• Giật mình chới với, đặc biệt khi ngủ (dấu hiệu quan trọng nhất)
• Run tay, run chân, đi loạng choạng
• Quấy khóc liên tục, khó dỗ dành, hoặc ngược lại — trẻ li bì, ngủ nhiều bất thường
• Nôn ói nhiều lần, bỏ bú, bỏ ăn hoàn toàn
• Thở nhanh, thở khó, da nổi vân tím
• Co giật

Đặc biệt, dấu hiệu giật mình chới với khi ngủ hoặc khi bắt đầu thiu thiu ngủ là triệu chứng cảnh báo sớm nhất của biến chứng thần kinh, thường xuất hiện trước khi trẻ có biểu hiện nặng rõ ràng. Nếu trẻ giật mình từ 2 lần trở lên trong 30 phút, cần đến bệnh viện ngay.

Hiện chưa có vắc-xin phòng bệnh tay chân miệng tại Việt Nam. Biện pháp phòng ngừa chủ yếu dựa vào vệ sinh cá nhân và môi trường:

Vệ sinh tay

Rửa tay bằng xà phòng dưới vòi nước chảy ít nhất 20 giây, đặc biệt trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi thay tã và sau khi tiếp xúc với dịch tiết của trẻ bệnh. Dạy trẻ thói quen rửa tay đúng cách từ sớm.

Vệ sinh ăn uống

Ăn chín, uống sôi. Không cho trẻ ăn bốc, mút tay, ngậm đồ chơi. Dụng cụ ăn uống của trẻ cần được rửa sạch và tiệt trùng thường xuyên.

Vệ sinh đồ dùng và môi trường

Lau sàn nhà, tay nắm cửa, đồ chơi bằng dung dịch sát khuẩn hoặc nước Javel pha loãng hàng ngày. Giặt quần áo, khăn tắm, ga giường của trẻ bằng nước nóng và phơi nắng.

Hạn chế tiếp xúc

Không cho trẻ tiếp xúc với người đang mắc bệnh. Khi trong lớp học hoặc nhà trẻ có ca mắc, theo dõi sát sức khỏe của trẻ trong 10 ngày tiếp theo. Thông báo cho nhà trường khi trẻ có triệu chứng nghi ngờ.

Bệnh tay chân miệng chưa có thuốc đặc trị. Tất cả các phương pháp điều trị hiện nay đều nhằm hỗ trợ giảm triệu chứng và phát hiện sớm biến chứng. Cha mẹ tuyệt đối không tự ý dùng kháng sinh cho trẻ vì bệnh do virus gây ra — kháng sinh không có tác dụng và có thể gây hại.

Trẻ đã mắc tay chân miệng vẫn có thể tái nhiễm vì bệnh do nhiều chủng virus khác nhau gây ra. Việc miễn dịch sau khi khỏi bệnh chỉ đặc hiệu với chủng virus đã mắc, không bảo vệ trẻ khỏi các chủng khác.

Người lớn cũng có thể nhiễm virus tay chân miệng nhưng thường không có triệu chứng rõ ràng, lại trở thành nguồn lây bệnh cho trẻ nhỏ. Vì vậy, người lớn trong gia đình cũng cần tuân thủ vệ sinh tay nghiêm ngặt.