Đau mắt đỏ (viêm kết mạc) mùa mưa: nhận biết sớm, chăm sóc đúng cách và phòng lây lan

Viêm kết mạc là tình trạng viêm lớp màng mỏng trong suốt (kết mạc) phủ trên phần tròng trắng của mắt và lót bên trong mí mắt. Khi các mạch máu nhỏ trong kết mạc bị viêm và sưng lên, mắt sẽ có màu đỏ hoặc hồng — đây là lý do bệnh thường được gọi là "đau mắt đỏ".

Theo Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC), viêm kết mạc là một trong những bệnh về mắt phổ biến nhất ở cả trẻ em và người lớn. Bệnh có thể do virus, vi khuẩn hoặc dị ứng gây ra, trong đó viêm kết mạc do virus (chủ yếu do adenovirus) là dạng phổ biến nhất và có khả năng lây lan cao.

Tại Việt Nam, bệnh thường bùng phát vào mùa mưa (tháng 7–10) do điều kiện thời tiết ẩm ướt thuận lợi cho virus và vi khuẩn phát triển. Bệnh lây chủ yếu qua tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết mắt hoặc gián tiếp qua vật dụng cá nhân nhiễm mầm bệnh.

Triệu chứng thường xuất hiện sau 1–3 ngày tiếp xúc với nguồn lây và có thể ảnh hưởng một hoặc cả hai mắt. Theo Bệnh viện Mắt Trung ương và hướng dẫn của Mayo Clinic, các dấu hiệu phổ biến bao gồm:

Triệu chứng chính: Mắt đỏ hoặc hồng ở phần tròng trắng, cảm giác cộm xốn như có cát trong mắt, chảy nước mắt nhiều hơn bình thường, xuất tiết (ghèn) dạng nước hoặc nhầy — ghèn dạng mủ vàng-xanh thường gợi ý nhiễm khuẩn.

Triệu chứng kèm theo: Sưng nhẹ mí mắt, nhạy cảm với ánh sáng (sợ sáng), ngứa mắt (đặc biệt nếu do dị ứng), và có thể kèm triệu chứng cảm cúm nhẹ như sổ mũi, đau họng nếu nguyên nhân là virus.

Cần phân biệt đau mắt đỏ thông thường với các tình trạng nghiêm trọng hơn như viêm giác mạc, viêm màng bồ đào hoặc glaucoma cấp — những bệnh lý này thường gây đau nhức dữ dội, nhìn mờ rõ rệt và cần cấp cứu nhãn khoa.

Viêm kết mạc có ba nhóm nguyên nhân chính, mỗi nhóm có đặc điểm và cách xử trí khác nhau:

Do virus (phổ biến nhất)

Adenovirus là tác nhân gây bệnh hàng đầu, chiếm tới 80% trường hợp viêm kết mạc truyền nhiễm theo dữ liệu từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO). Virus herpes simplex và varicella-zoster cũng có thể gây bệnh nhưng ít gặp hơn. Dạng này thường khởi phát một mắt rồi lan sang mắt còn lại trong vài ngày.

Do vi khuẩn

Staphylococcus aureus, Streptococcus pneumoniae và Haemophilus influenzae là những vi khuẩn thường gặp. Viêm kết mạc do vi khuẩn đặc trưng bởi ghèn mủ đặc, vàng-xanh, khiến mắt dính chặt khi ngủ dậy.

Do dị ứng

Phấn hoa, bụi nhà, lông thú cưng hoặc mỹ phẩm có thể gây viêm kết mạc dị ứng. Dạng này thường ảnh hưởng cả hai mắt đồng thời và kèm ngứa nhiều, nhưng không lây cho người khác.

Yếu tố nguy cơ tăng vào mùa mưa: Độ ẩm cao tạo điều kiện cho virus và vi khuẩn tồn tại lâu trên bề mặt; mưa lũ gây ô nhiễm nguồn nước; thói quen dùng chung khăn mặt, chậu rửa trong gia đình đông người.

Theo hướng dẫn của Hội Nhãn khoa Hoa Kỳ (AAO) và Bệnh viện Mắt Trung ương, phần lớn viêm kết mạc do virus tự khỏi trong 7–14 ngày mà không cần dùng kháng sinh. Việc chăm sóc đúng cách giúp giảm triệu chứng và hạn chế lây lan.

Vệ sinh mắt đúng cách: Rửa tay bằng xà phòng trước và sau khi chạm vào mắt. Dùng bông gạc sạch thấm nước muối sinh lý 0,9% lau nhẹ từ khóe mắt trong ra ngoài, mỗi mắt dùng miếng bông riêng. Không dụi mắt dù có cảm giác ngứa hoặc cộm.

Giảm triệu chứng: Chườm lạnh bằng khăn sạch giúp giảm sưng và dịu mắt. Nước mắt nhân tạo (không kê đơn) giúp bôi trơn và rửa trôi dị vật. Đeo kính râm khi ra ngoài nếu mắt nhạy cảm với ánh sáng.

Lưu ý quan trọng: Không tự ý dùng kháng sinh nhỏ mắt khi chưa có chỉ định của bác sĩ — kháng sinh chỉ có tác dụng với viêm kết mạc do vi khuẩn, không hiệu quả với virus. Tuyệt đối không nhỏ nước chanh, sữa mẹ hoặc các bài thuốc dân gian vào mắt vì có thể gây tổn thương giác mạc nghiêm trọng.

Mặc dù phần lớn trường hợp đau mắt đỏ lành tính, bạn cần đến cơ sở y tế ngay khi xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:

Dấu hiệu cần khám ngay: Đau nhức mắt dữ dội (không chỉ cộm xốn nhẹ); thị lực giảm rõ rệt, nhìn mờ không cải thiện sau khi lau sạch ghèn; nhạy cảm ánh sáng mức độ nặng; ghèn mủ đặc liên tục tiết ra dù đã vệ sinh; triệu chứng không cải thiện sau 5–7 ngày hoặc ngày càng nặng hơn.

Nhóm cần thận trọng đặc biệt: Trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ dưới 2 tuổi — viêm kết mạc ở trẻ sơ sinh có thể do vi khuẩn lây từ đường sinh và cần điều trị kháng sinh sớm. Người đeo kính áp tròng, người có hệ miễn dịch suy yếu (đang hóa trị, dùng thuốc ức chế miễn dịch), và người có tiền sử bệnh mắt cần được bác sĩ nhãn khoa thăm khám sớm.

Bác sĩ sẽ xác định nguyên nhân (virus, vi khuẩn hay dị ứng) để có phác đồ điều trị phù hợp, tránh biến chứng viêm giác mạc hoặc ảnh hưởng thị lực lâu dài.

Theo khuyến cáo của Cục Y tế dự phòng (Bộ Y tế) và CDC, phòng ngừa đau mắt đỏ tập trung vào hai nguyên tắc: vệ sinh cá nhân và hạn chế tiếp xúc với nguồn lây.

Vệ sinh cá nhân: Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng hoặc dung dịch sát khuẩn, đặc biệt sau khi chạm vào mắt, mũi, miệng. Không dùng chung khăn mặt, gối, kính, mỹ phẩm mắt với người khác. Thay vỏ gối, khăn mặt thường xuyên và giặt bằng nước nóng.

Hạn chế lây lan: Người bệnh nên nghỉ học hoặc làm việc tại nhà ít nhất 5–7 ngày đầu khi triệu chứng còn rõ. Không đến bể bơi công cộng trong thời gian mắc bệnh. Vệ sinh bề mặt thường xuyên chạm (tay nắm cửa, điện thoại, bàn phím) bằng dung dịch khử khuẩn.

Bảo vệ mắt mùa mưa: Đeo kính bảo vệ khi đi mưa hoặc tiếp xúc với nước bẩn. Không đưa tay lên mắt khi tay chưa được rửa sạch. Nếu trong gia đình có người bị đau mắt đỏ, hãy tách riêng vật dụng cá nhân và hạn chế tiếp xúc gần để tránh lây cho các thành viên khác.

Đau mắt đỏ do virus thường tự khỏi mà không để lại di chứng, nhưng quá trình hồi phục cần sự kiên nhẫn và chăm sóc đúng cách. Một số lưu ý quan trọng cần ghi nhớ:

Không tự ý mua thuốc nhỏ mắt có corticoid (dexamethasone, prednisolone) khi chưa có chỉ định bác sĩ — nhóm thuốc này có thể làm nặng thêm nhiễm trùng và gây tăng nhãn áp. Không đắp lá trầu, lá dâu tằm hay bất kỳ thảo dược nào trực tiếp lên mắt.

Nếu bạn đeo kính áp tròng, hãy ngừng sử dụng cho đến khi hết hoàn toàn triệu chứng và được bác sĩ cho phép đeo lại. Thay bỏ cặp kính áp tròng cũ và dung dịch ngâm đã dùng trong thời gian bị bệnh.

Trẻ em đi học có nguy cơ lây nhiễm cao do tiếp xúc gần trong lớp học. Phụ huynh cần thông báo cho nhà trường và cho trẻ nghỉ học đến khi hết lây để bảo vệ các bạn cùng lớp.