Mất nước mùa hè: dấu hiệu nhận biết, cách bù nước đúng và phòng ngừa

Cơ thể người trưởng thành chứa khoảng 60% nước. Nước đóng vai trò thiết yếu trong điều hòa thân nhiệt, vận chuyển chất dinh dưỡng, bài tiết chất thải và duy trì hoạt động các cơ quan.

Vào mùa hè, cơ thể mất nước nhiều hơn bình thường qua:

• Mồ hôi: Khi nhiệt độ ngoài trời tăng cao, cơ thể tiết nhiều mồ hôi để làm mát. Lượng mồ hôi có thể tăng gấp 2–3 lần so với bình thường khi hoạt động ngoài trời nắng.
• Hơi thở: Thở nhanh hơn trong môi trường nóng cũng làm tăng lượng nước mất qua đường hô hấp.
• Tiêu hóa: Mùa hè cũng là mùa dễ mắc ngộ độc thực phẩm, tiêu chảy — các tình trạng gây mất nước nhanh.

Theo WHO, mất nước xảy ra khi lượng nước đưa vào cơ thể không đủ bù lượng nước mất đi. Nếu không được bù kịp thời, mất nước có thể tiến triển từ nhẹ đến nặng, gây nguy hiểm cho sức khỏe.

Mức độ mất nước được chia thành nhẹ, trung bình và nặng với các dấu hiệu tương ứng:

Mất nước nhẹ đến trung bình

• Khát nước: Đây là dấu hiệu sớm nhất, tuy nhiên khi cảm thấy khát nghĩa là cơ thể đã bắt đầu thiếu nước.
• Khô miệng, khô môi: Nước bọt giảm tiết, môi nứt nẻ.
• Nước tiểu sẫm màu, ít hơn bình thường: Nước tiểu vàng đậm là dấu hiệu rõ ràng cơ thể cần bổ sung nước.
• Mệt mỏi, chóng mặt: Do giảm thể tích tuần hoàn, não không được cung cấp đủ máu.
• Đau đầu: Cơ chế do não bị co lại nhẹ khi thiếu nước.
• Da khô, giảm đàn hồi: Kéo nhẹ da mu bàn tay, nếu da trở lại chậm cho thấy thiếu nước.

Mất nước nặng — cần cấp cứu

• Không đi tiểu hoặc tiểu rất ít trong 8 giờ.
• Mạch nhanh, huyết áp thấp.
• Lơ mơ, lẫn lộn, co giật.
• Ngất xỉu.

Dấu hiệu mất nước ở trẻ em

Trẻ nhỏ khó tự nhận biết và thông báo, phụ huynh cần chú ý: trẻ khóc không có nước mắt, tã khô (không ướt tã trong 3 giờ ở trẻ nhỏ), thóp trũng (ở trẻ sơ sinh), môi khô, da nhăn, trẻ li bì hoặc quấy khóc bất thường.

Bù nước không chỉ đơn giản là uống nhiều nước mà cần bổ sung cả điện giải (natri, kali, clorua) bị mất qua mồ hôi và các đường khác:

Mất nước nhẹ — bù tại nhà

• Uống nước thường xuyên: Không đợi khát mới uống. Uống từng ngụm nhỏ, đều đặn trong ngày.
• Dung dịch Oresol (ORS): Đây là dung dịch bù nước và điện giải được WHO và UNICEF khuyến cáo. Pha đúng tỷ lệ theo hướng dẫn trên bao bì (thường 1 gói pha với 200 ml hoặc 1 lít nước tùy loại). Không pha đặc hơn vì có thể gây nguy hiểm, đặc biệt ở trẻ nhỏ.
• Nước trái cây, nước dừa: Bổ sung kali tự nhiên, tuy nhiên không thay thế hoàn toàn Oresol khi mất nước do tiêu chảy hoặc nôn.

Lưu ý khi dùng Oresol

• Pha xong dùng trong 24 giờ, để ở nhiệt độ phòng. Quá thời gian phải bỏ đi.
• Không đun sôi Oresol đã pha.
• Không thêm đường hoặc muối vào Oresol đã pha.
• Với trẻ nhỏ, cho uống từng thìa nhỏ, tránh cho uống quá nhanh gây nôn.

Mất nước trung bình đến nặng

Cần đến cơ sở y tế để được bù dịch qua đường truyền tĩnh mạch. Không cố gắng tự bù nước tại nhà khi có dấu hiệu mất nước nặng.

Phòng ngừa mất nước dễ thực hiện hơn nhiều so với điều trị. Áp dụng các biện pháp sau trong suốt mùa hè:

• Uống đủ nước hàng ngày: Người lớn cần khoảng 2–2,5 lít nước/ngày, tăng thêm khi hoạt động thể lực hoặc trời nắng nóng. Trẻ em cần lượng nước theo cân nặng (tham khảo bác sĩ).
• Uống trước khi khát: Khi cảm thấy khát, cơ thể đã mất khoảng 1–2% trọng lượng nước. Tạo thói quen uống nước đều đặn mỗi 30–60 phút.
• Trang phục phù hợp: Mặc quần áo rộng rãi, sáng màu, chất liệu thấm hút khi ra ngoài trời. Đội mũ, che nắng.
• Hạn chế hoạt động ngoài trời giờ nắng gắt: Tránh ra ngoài từ 10h đến 15h. Nếu phải lao động ngoài trời, nghỉ giải lao thường xuyên và uống nước.
• Chú ý nhóm nguy cơ cao: Trẻ nhỏ, người cao tuổi, người mắc bệnh mạn tính (tim mạch, đái tháo đường, bệnh thận) cần được theo dõi sát hơn.
• Hạn chế đồ uống gây mất nước: Cà phê, rượu bia, nước ngọt có ga không nên thay thế nước lọc vì có thể làm tăng bài tiết nước qua thận.
• Ăn rau quả nhiều nước: Dưa hấu, dưa chuột, cam, bưởi vừa cung cấp nước vừa bổ sung vitamin và khoáng chất.

Mất nước nhẹ có thể xử trí tại nhà bằng bù nước uống. Tuy nhiên, cần đến cơ sở y tế ngay nếu:

• Người bệnh lơ mơ, lẫn lộn, khó đánh thức.
• Không uống được nước do nôn ói liên tục.
• Không đi tiểu trong 8 giờ ở người lớn hoặc tã khô trong 6 giờ ở trẻ nhỏ.
• Sốt cao kéo dài kèm tiêu chảy nhiều lần.
• Mạch nhanh, thở nhanh, huyết áp thấp.
• Trẻ nhỏ khóc không có nước mắt, thóp trũng, da nhăn nheo.
• Người cao tuổi mệt lả, choáng váng khi đứng dậy.

Mất nước nặng là tình trạng cấp cứu, cần bù dịch truyền tĩnh mạch và theo dõi tại bệnh viện.

Không tự ý truyền dịch tại nhà hoặc tại các cơ sở không có giấy phép. Truyền dịch không đúng cách có thể gây phù phổi, sốc phản vệ và các biến chứng nguy hiểm khác.

Với trẻ em bị tiêu chảy kèm mất nước, sử dụng Oresol theo đúng hướng dẫn. Không pha Oresol bằng nước trái cây, sữa hoặc nước ngọt. Nếu trẻ nôn sau khi uống Oresol, đợi 10 phút rồi cho uống lại từng thìa nhỏ.

Thông tin trong bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán bác sĩ. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào.