Tay chân miệng ở trẻ em: dấu hiệu nhận biết sớm, chăm sóc và phòng ngừa

Bệnh tay chân miệng (Hand, Foot and Mouth Disease – HFMD) là bệnh truyền nhiễm do nhóm virus đường ruột gây ra, phổ biến nhất là Coxsackievirus A16 và Enterovirus 71 (EV71). Bệnh thường gặp ở trẻ dưới 5 tuổi, tuy nhiên trẻ lớn hơn và người lớn cũng có thể mắc.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), bệnh lây truyền qua đường tiêu hóa (phân – miệng) và tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết từ mụn nước, nước bọt hoặc phân của người bệnh. Virus có thể tồn tại trên bề mặt đồ vật và lây lan nhanh trong môi trường nhà trẻ, trường mẫu giáo.

Đáng lưu ý, chủng EV71 là tác nhân có khả năng gây biến chứng nặng như viêm não, viêm màng não, phù phổi cấp, thậm chí tử vong nếu không được phát hiện và xử trí kịp thời.

Bệnh tay chân miệng diễn tiến qua 4 giai đoạn với các biểu hiện đặc trưng mà phụ huynh cần nắm rõ:

Giai đoạn ủ bệnh (3–7 ngày)

Trẻ chưa có triệu chứng rõ ràng nhưng đã mang virus và có thể lây cho người khác. Đây là lý do bệnh dễ bùng phát thành dịch tại các cơ sở giữ trẻ.

Giai đoạn khởi phát (1–2 ngày)

Trẻ bắt đầu sốt nhẹ đến sốt cao (38–39°C), kèm theo đau họng, chảy nước mũi, quấy khóc và biếng ăn. Một số trẻ có thể bị tiêu chảy nhẹ.

Giai đoạn toàn phát (3–10 ngày)

Đây là giai đoạn đặc trưng với các biểu hiện điển hình:

• Mụn nước ở miệng: Các vết loét nhỏ đường kính 2–3 mm xuất hiện ở niêm mạc miệng, má trong, lợi, lưỡi, gây đau khiến trẻ bỏ ăn, chảy nước dãi nhiều.
• Phát ban dạng mụn nước: Mụn nước nhỏ, hình bầu dục, có thể nổi gờ hoặc ẩn dưới da, xuất hiện ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, đầu gối, mông.
• Sốt: Trẻ có thể sốt cao liên tục, khó hạ.

Giai đoạn lui bệnh (5–7 ngày)

Nếu không có biến chứng, trẻ hết sốt, mụn nước se lại và lành dần, không để lại sẹo. Trẻ hồi phục hoàn toàn sau khoảng 7–10 ngày.

Phần lớn trẻ mắc tay chân miệng sẽ tự hồi phục. Tuy nhiên, phụ huynh cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay lập tức nếu xuất hiện một trong các dấu hiệu sau:

• Sốt cao liên tục trên 39°C, không đáp ứng thuốc hạ sốt sau 48 giờ.
• Giật mình chới với, đặc biệt khi bắt đầu ngủ hoặc khi ngủ — đây là dấu hiệu sớm của tổn thương thần kinh.
• Run chi, đi loạng choạng, yếu tay chân.
• Quấy khóc liên tục, khó dỗ, li bì hoặc lơ mơ.
• Nôn ói nhiều, da nổi vân tím.
• Thở nhanh, thở khó, tím tái.

Theo hướng dẫn của Bộ Y tế Việt Nam, bệnh tay chân miệng được phân thành 4 cấp độ (độ 1 đến độ 4), trong đó độ 2b trở lên cần nhập viện để theo dõi và điều trị tích cực. Chủng EV71 có nguy cơ gây biến chứng nặng cao hơn so với các chủng virus khác.

Đối với trẻ mắc tay chân miệng thể nhẹ (cấp độ 1), phụ huynh có thể chăm sóc tại nhà theo hướng dẫn sau:

Hạ sốt

Dùng Paracetamol theo liều cân nặng khi trẻ sốt từ 38,5°C trở lên. Không dùng Aspirin cho trẻ em. Lau mát bằng nước ấm khi sốt cao.

Chăm sóc vết loét miệng

Vệ sinh miệng cho trẻ bằng nước muối sinh lý 0,9% sau mỗi bữa ăn. Cho trẻ ăn thức ăn mềm, nguội, dễ nuốt như cháo, súp, sữa mát. Tránh thức ăn cay, nóng, chua gây xót vết loét.

Chăm sóc da

Giữ vệ sinh sạch sẽ, tắm rửa nhẹ nhàng cho trẻ hàng ngày bằng nước sạch. Không chọc vỡ mụn nước để tránh nhiễm trùng. Có thể dùng dung dịch sát khuẩn nhẹ theo chỉ định của bác sĩ để bảo vệ các tổn thương da.

Bù nước

Cho trẻ uống đủ nước, bổ sung dung dịch điện giải nếu trẻ sốt cao hoặc bỏ ăn nhiều. Theo dõi lượng nước tiểu của trẻ để phát hiện sớm tình trạng mất nước.

Theo dõi sát

Đo nhiệt độ mỗi 4–6 giờ. Quan sát các dấu hiệu chuyển nặng (giật mình, li bì, sốt cao khó hạ). Tái khám theo hẹn hoặc đưa trẻ đi khám ngay khi có bất thường.

Hiện nay, Việt Nam đã có vaccine phòng bệnh tay chân miệng do virus EV71. Bên cạnh đó, các biện pháp vệ sinh phòng bệnh vẫn đóng vai trò quan trọng:

Vệ sinh tay

Rửa tay thường xuyên bằng xà phòng dưới vòi nước chảy, đặc biệt trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi thay tã và sau khi tiếp xúc với mụn nước. Hướng dẫn trẻ rửa tay đúng cách theo 6 bước khuyến cáo của WHO.

Vệ sinh môi trường

Lau sạch bề mặt, đồ chơi, vật dụng bằng dung dịch khử khuẩn. Đảm bảo nhà cửa thông thoáng. Xử lý phân, chất thải của trẻ đúng cách.

Cách ly hợp lý

Trẻ mắc bệnh cần nghỉ học ít nhất 10 ngày kể từ khi khởi phát bệnh. Hạn chế trẻ bệnh tiếp xúc với trẻ lành. Không cho trẻ dùng chung đồ ăn, đồ chơi, khăn mặt.

Vaccine phòng EV71

Năm 2026, Bộ Y tế Việt Nam đã cấp phép lưu hành vaccine phòng tay chân miệng do virus EV71, chỉ định cho trẻ từ 2 tháng đến dưới 6 tuổi. Theo dữ liệu lâm sàng, vaccine giúp giảm nguy cơ mắc bệnh do EV71 ở bất kỳ mức độ nào. Phụ huynh có thể tham khảo ý kiến bác sĩ về lịch tiêm chủng phù hợp cho trẻ.

Lưu ý: Vaccine chỉ phòng chủng EV71, không phòng được tất cả các chủng virus gây tay chân miệng. Vì vậy, các biện pháp vệ sinh phòng bệnh vẫn cần duy trì song song.

Phụ huynh nên đưa trẻ đến cơ sở y tế trong các trường hợp sau:

• Trẻ sốt cao trên 39°C kéo dài hơn 48 giờ, hoặc sốt không đáp ứng thuốc hạ sốt.
• Trẻ giật mình chới với nhiều lần, đặc biệt lúc ngủ.
• Trẻ quấy khóc liên tục, bỏ bú, bỏ ăn kéo dài, có biểu hiện li bì hoặc lơ mơ.
• Trẻ nôn ói nhiều, khó thở, da tím tái hoặc nổi vân tím.
• Trẻ đi loạng choạng, run tay chân hoặc yếu chi.
• Mụn nước có dấu hiệu nhiễm trùng (sưng đỏ, có mủ, đau tăng).

Đặc biệt, với trẻ dưới 6 tháng tuổi, trẻ có bệnh nền hoặc hệ miễn dịch suy giảm, cần thăm khám sớm ngay khi nghi ngờ mắc bệnh.

Bệnh tay chân miệng có thể lặp lại nhiều lần do có nhiều chủng virus gây bệnh. Trẻ đã mắc một chủng vẫn có thể nhiễm chủng khác. Vì vậy, phụ huynh không nên chủ quan sau khi trẻ đã khỏi bệnh mà cần duy trì thói quen vệ sinh phòng bệnh lâu dài.

Không tự ý dùng kháng sinh cho trẻ vì bệnh do virus gây ra, kháng sinh không có tác dụng. Chỉ sử dụng thuốc theo chỉ định của bác sĩ.

Thông tin trong bài viết mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán và tư vấn y khoa. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng bất kỳ sản phẩm nào. Đưa trẻ đi khám bác sĩ khi có dấu hiệu bất thường.