Hội chứng ruột kích thích (IBS): triệu chứng, quản lý và cải thiện chất lượng sống

IBS là tình trạng rối loạn chức năng của đại tràng (ruột già), trong đó ruột hoạt động bất thường nhưng không có tổn thương về cấu trúc hay sinh hóa có thể phát hiện qua nội soi hoặc xét nghiệm. Theo Cẩm nang MSD (phiên bản chuyên gia), IBS được đặc trưng bởi sự khó chịu hoặc đau bụng tái phát với ít nhất hai trong ba đặc điểm: liên quan đến đại tiện, thay đổi tần suất đại tiện, hoặc thay đổi độ cứng của phân. (Nguồn: WHO, 2024)

IBS được phân thành các phân nhóm chính: (Nguồn: Mayo Clinic, 2024)

• IBS-D (Diarrhea): ưu thế tiêu chảy — phân lỏng, đi nhiều lần.
• IBS-C (Constipation): ưu thế táo bón — phân cứng, khó đi, cảm giác đi chưa hết.
• IBS-M (Mixed): xen kẽ tiêu chảy và táo bón.
• IBS-U (Unclassified): không phân loại rõ ràng.

IBS phổ biến hơn ở phụ nữ (tỷ lệ nữ/nam khoảng 2:1), thường khởi phát ở độ tuổi 20–40.

Nguyên nhân chính xác của IBS chưa được xác định rõ, nhưng nhiều yếu tố góp phần gây bệnh: (Nguồn: NHS UK, 2024)

• Rối loạn nhu động ruột: co thắt ruột quá mạnh gây tiêu chảy và đau quặn, hoặc co thắt yếu gây táo bón và đầy hơi.
• Tăng nhạy cảm nội tạng: ruột phản ứng quá mức với các kích thích bình thường (giãn ruột do hơi, thức ăn) gây đau bụng mức độ cao hơn người bình thường.
• Trục não — ruột bất thường: sự giao tiếp giữa hệ thần kinh trung ương và hệ thần kinh ruột bị rối loạn, khiến stress tâm lý ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng tiêu hóa.
• Rối loạn hệ vi sinh đường ruột: mất cân bằng vi khuẩn có lợi/có hại trong đường ruột (dysbiosis) góp phần gây triệu chứng.
• Sau nhiễm trùng đường ruột: khoảng 10% người bệnh phát triển IBS sau một đợt viêm dạ dày ruột cấp (IBS hậu nhiễm trùng).

Các yếu tố khởi phát cơn IBS bao gồm: stress, lo âu, thay đổi giờ giấc sinh hoạt, một số loại thực phẩm (sữa, đồ chiên, đồ cay, caffein, rượu), kinh nguyệt ở phụ nữ. (Nguồn: MSD Manual, 2024)

Triệu chứng IBS thường dao động theo đợt — có giai đoạn nặng xen kẽ giai đoạn ổn định. Các triệu chứng chính bao gồm: (Nguồn: Bộ Y tế Việt Nam, 2023)

• Đau bụng hoặc khó chịu vùng bụng: thường ở vùng bụng dưới, đau quặn hoặc âm ỉ, thuyên giảm sau khi đại tiện hoặc xì hơi. Đau thường tăng sau bữa ăn.
• Thay đổi thói quen đại tiện: tiêu chảy, táo bón hoặc xen kẽ. Phân có thể lỏng, có nhầy, hoặc cứng như phân dê.
• Đầy hơi, chướng bụng: cảm giác bụng căng, trướng, đặc biệt sau ăn. Tăng xì hơi.
• Cảm giác đi đại tiện chưa hết: sau khi đi vệ sinh vẫn cảm giác muốn đi tiếp.
• Có chất nhầy trong phân: không phải máu, mà là chất nhầy trắng hoặc trong.

Đặc điểm quan trọng giúp phân biệt IBS với các bệnh nguy hiểm hơn: IBS không gây sốt, sụt cân không rõ nguyên nhân, đi cầu ra máu, thiếu máu, hoặc triệu chứng xảy ra vào ban đêm (đánh thức giấc ngủ). Nếu có bất kỳ dấu hiệu nào kể trên, cần đi khám ngay. (Nguồn: ACG - American College of Gastroenterology, 2024)

Thay đổi chế độ ăn là biện pháp đầu tiên và hiệu quả nhất trong quản lý IBS:

Chế độ ăn low-FODMAP

FODMAP là nhóm carbohydrate chuỗi ngắn dễ lên men trong ruột, gây đầy hơi và đau bụng ở người nhạy cảm. Chế độ ăn giảm FODMAP (low-FODMAP) đã được chứng minh giúp cải thiện triệu chứng ở 50–80% người bệnh IBS. Thực phẩm FODMAP cao cần hạn chế gồm: hành tây, tỏi, lúa mì, sữa bò, táo, lê, đậu Hà Lan, mật ong. Thực phẩm FODMAP thấp an toàn: gạo, khoai tây, cà rốt, dưa leo, chuối chín, trứng, thịt, cá, đậu phụ.

Bổ sung chất xơ hợp lý

Chất xơ hòa tan (yến mạch, hạt chia, psyllium) giúp cải thiện cả táo bón và tiêu chảy. Chất xơ không hòa tan (cám lúa mì, rau sống) có thể làm nặng triệu chứng đầy hơi ở một số người — cần tăng dần từ từ.

Men vi sinh (Probiotic)

Một số chủng probiotic (Bifidobacterium infantis, Lactobacillus rhamnosus GG) đã cho thấy hiệu quả cải thiện đau bụng và đầy hơi ở người IBS. Tham khảo ý kiến dược sĩ để chọn sản phẩm phù hợp.

Quản lý stress

Stress là yếu tố khởi phát cơn IBS hàng đầu. Các biện pháp kiểm soát stress hiệu quả: tập thở sâu, yoga, thiền, tập thể dục đều đặn 30 phút/ngày, ngủ đủ giấc, và tâm lý trị liệu (CBT — liệu pháp nhận thức hành vi) nếu cần.

Nên đi khám chuyên khoa tiêu hóa khi:

• Đau bụng và rối loạn tiêu hóa tái phát kéo dài trên 3 tháng.
• Triệu chứng ảnh hưởng nghiêm trọng đến công việc, sinh hoạt hàng ngày.
• Có dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm ("red flags"): sụt cân không chủ đích, đi cầu ra máu, thiếu máu, sốt, triệu chứng xảy ra ban đêm, khởi phát sau 50 tuổi, tiền sử gia đình ung thư đại tràng.
• Đã thử thay đổi chế độ ăn nhưng triệu chứng không cải thiện.
• Lo lắng về bệnh lý nghiêm trọng hơn (viêm ruột, celiac, ung thư).

Bác sĩ có thể chỉ định xét nghiệm máu, phân, nội soi đại tràng để loại trừ các bệnh thực thể trước khi xác nhận chẩn đoán IBS.

Tùy thuộc phân nhóm IBS và triệu chứng chủ đạo, bác sĩ có thể kê đơn:

• Chống co thắt: mebeverine, hyoscine giúp giảm co thắt ruột và đau bụng.
• Thuốc nhuận tràng thẩm thấu: macrogol (PEG), lactulose cho IBS-C.
• Thuốc cầm tiêu chảy: loperamide cho IBS-D (dùng khi cần, không dùng dài hạn).
• Thuốc chống trầm cảm liều thấp: amitriptyline (TCA) hoặc SSRI liều thấp giúp giảm đau nội tạng và cải thiện triệu chứng tổng thể, đặc biệt khi stress là yếu tố chính.

Tất cả thuốc kê đơn cần được sử dụng theo chỉ định của bác sĩ. Không tự ý mua thuốc cầm tiêu chảy hoặc nhuận tràng dài hạn mà không có tư vấn y khoa.

IBS là bệnh mạn tính nhưng không gây tổn thương ruột vĩnh viễn và không tăng nguy cơ ung thư đại tràng. Đây là điểm quan trọng giúp người bệnh yên tâm hơn trong quá trình quản lý bệnh.

Không có xét nghiệm nào chẩn đoán xác định IBS — chẩn đoán dựa trên triệu chứng (tiêu chuẩn Rome IV) sau khi loại trừ các bệnh thực thể. Do đó, cần khám bác sĩ để được chẩn đoán đúng, tránh tự chẩn đoán và bỏ sót bệnh nghiêm trọng.

Ghi nhật ký thực phẩm (food diary) trong 2–4 tuần giúp xác định thực phẩm gây khởi phát triệu chứng, từ đó điều chỉnh chế độ ăn hiệu quả hơn.

Sản phẩm không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh. Tham khảo ý kiến dược sĩ/bác sĩ trước khi sử dụng.

Lưu ý: Sản phẩm gợi ý dưới đây chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn từ bác sĩ hoặc dược sĩ. Vui lòng tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi sử dụng.

• Men vi sinh Enterogermina 4 tỷ/5ml (Hộp 20 ống)
• Men vi sinh Probiotics Bioamicus (Lọ 10ml)

Xem thêm sản phẩm tại Circa.vn

1. WHO
2. Mayo Clinic
3. NHS UK
4. MSD Manual
5. Bộ Y tế Việt Nam