Viêm dạ dày cấp mùa mưa: nguyên nhân, triệu chứng và cách xử trí tại nhà an toàn

Viêm dạ dày cấp (acute gastritis) là tình trạng niêm mạc dạ dày bị viêm đột ngột, gây ra các triệu chứng khó chịu ở vùng thượng vị. Khác với viêm dạ dày mạn tính diễn tiến âm thầm trong thời gian dài, viêm dạ dày cấp xuất hiện nhanh và thường có triệu chứng rõ rệt. (Nguồn: WHO, 2024)

Theo Mayo Clinic, viêm dạ dày xảy ra khi lớp niêm mạc bảo vệ thành dạ dày bị suy yếu hoặc tổn thương, cho phép dịch vị tiêu hóa (có tính axit cao) tấn công và gây viêm niêm mạc. Tình trạng này có thể tự khỏi trong vài ngày nếu được xử trí đúng cách, nhưng cũng có thể diễn tiến nặng nếu bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo. (Nguồn: Mayo Clinic, 2024)

Trong mùa mưa, tỷ lệ viêm dạ dày cấp tăng cao hơn do nhiều yếu tố thuận lợi cùng tác động, đặc biệt là nguy cơ nhiễm khuẩn từ thực phẩm và nước uống bị ô nhiễm.

Mùa mưa tạo điều kiện thuận lợi cho nhiều yếu tố gây viêm dạ dày cấp. Dưới đây là các nguyên nhân phổ biến nhất: (Nguồn: NHS UK, 2024)

Nhiễm khuẩn Helicobacter pylori (H. pylori)

H. pylori là vi khuẩn gây viêm dạ dày phổ biến nhất trên thế giới. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), khoảng 50% dân số toàn cầu nhiễm H. pylori. Vi khuẩn này lây qua đường phân — miệng, đặc biệt dễ lây lan trong mùa mưa khi nguồn nước bị ô nhiễm. (Nguồn: MSD Manual, 2024)

Thực phẩm ô nhiễm và an toàn vệ sinh thực phẩm kém

Mùa mưa khiến thực phẩm dễ bị hư hỏng, vi khuẩn phát triển nhanh trong môi trường ẩm ướt. Các loại vi khuẩn như Salmonella, E. coli, Staphylococcus aureus có thể gây viêm dạ dày cấp khi xâm nhập qua thức ăn hoặc nước uống không đảm bảo vệ sinh.

Sử dụng thuốc giảm đau không đúng cách

Thời tiết thay đổi trong mùa mưa khiến nhiều người tăng cường sử dụng thuốc giảm đau nhóm NSAIDs (như ibuprofen, aspirin) để giảm đau đầu, đau khớp. Việc dùng kéo dài hoặc uống khi bụng đói có thể gây tổn thương niêm mạc dạ dày.

Stress và thay đổi thói quen sinh hoạt

Thời tiết u ám, mưa kéo dài có thể ảnh hưởng đến tâm trạng và gây stress. Stress làm tăng tiết axit dạ dày, đồng thời giảm lưu lượng máu đến niêm mạc dạ dày, khiến lớp bảo vệ suy yếu.

Thói quen ăn uống không lành mạnh

Mùa mưa thường đi kèm với xu hướng ăn nhiều đồ cay nóng, đồ chiên rán, uống rượu bia hoặc cà phê để giữ ấm. Những thói quen này trực tiếp kích thích niêm mạc dạ dày và tăng nguy cơ viêm cấp.

Viêm dạ dày cấp thường khởi phát đột ngột với các triệu chứng rõ ràng. Theo Cleveland Clinic, các dấu hiệu phổ biến bao gồm: (Nguồn: Bộ Y tế Việt Nam, 2023)

Đau hoặc nóng rát vùng thượng vị: Cảm giác đau, nóng rát hoặc khó chịu ở vùng bụng trên (ngay dưới xương ức) là triệu chứng đặc trưng nhất. Cơn đau có thể tăng lên khi đói hoặc sau khi ăn. (Nguồn: ACG - American College of Gastroenterology, 2024)

Buồn nôn và nôn: Người bệnh thường cảm thấy buồn nôn, có thể nôn ra thức ăn hoặc dịch trong. Trong trường hợp nặng, dịch nôn có thể lẫn máu (màu nâu sẫm hoặc đỏ).

Đầy bụng, chướng hơi: Cảm giác no nhanh, đầy hơi sau ăn, ợ hơi hoặc ợ chua thường xuyên.

Chán ăn: Giảm cảm giác thèm ăn, không muốn ăn do sợ đau hoặc khó chịu sau khi ăn.

Các triệu chứng cảnh báo cần chú ý: Nôn ra máu hoặc chất nôn màu bã cà phê, phân đen (phân hắc ín), đau bụng dữ dội không giảm sau khi dùng thuốc, sốt cao, hoặc có dấu hiệu mất nước (khát nhiều, tiểu ít, chóng mặt) là những dấu hiệu nghiêm trọng cần đi khám ngay.

Phần lớn các trường hợp viêm dạ dày cấp nhẹ có thể cải thiện trong vài ngày với các biện pháp chăm sóc tại nhà phù hợp. Theo khuyến cáo của Mayo Clinic:

Điều chỉnh chế độ ăn uống

Trong giai đoạn cấp tính, nên ăn các thực phẩm nhạt, dễ tiêu như cháo trắng, cơm mềm, bánh mì nướng, khoai tây luộc. Chia nhỏ bữa ăn (5-6 bữa nhỏ/ngày thay vì 3 bữa lớn) để giảm áp lực lên dạ dày. Tránh các thực phẩm kích thích như đồ cay, chua, chiên rán, rượu bia, cà phê và nước có ga.

Bù nước đúng cách

Nếu có nôn hoặc tiêu chảy kèm theo, cần bù nước và điện giải bằng dung dịch oresol (ORS) hoặc nước lọc. Uống từng ngụm nhỏ, tránh uống nhiều một lúc. Nước gừng ấm cũng có thể giúp giảm buồn nôn.

Nghỉ ngơi hợp lý

Để cơ thể nghỉ ngơi giúp quá trình phục hồi niêm mạc dạ dày diễn ra nhanh hơn. Tránh hoạt động nặng trong 1-2 ngày đầu khi triệu chứng còn rõ.

Sử dụng thuốc không kê đơn phù hợp

Các thuốc trung hòa axit (antacid) chứa nhôm hydroxide, magie hydroxide có thể giúp giảm nhanh triệu chứng nóng rát, ợ chua. Thuốc bảo vệ niêm mạc dạ dày như sucralfate cũng hữu ích trong giai đoạn cấp. Lưu ý đọc kỹ hướng dẫn sử dụng và không tự ý dùng kéo dài quá 2 tuần mà không có hướng dẫn từ bác sĩ hoặc dược sĩ.

Phòng ngừa là cách hiệu quả nhất để bảo vệ dạ dày trong mùa mưa. Các biện pháp khuyến cáo bao gồm:

Đảm bảo an toàn vệ sinh thực phẩm: Rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn và sau khi đi vệ sinh. Chỉ ăn thực phẩm nấu chín kỹ, uống nước đã đun sôi hoặc nước đóng chai. Bảo quản thực phẩm đúng cách, không để thức ăn ở nhiệt độ phòng quá 2 giờ, đặc biệt trong thời tiết nóng ẩm.

Sử dụng thuốc giảm đau an toàn: Nếu cần dùng thuốc giảm đau NSAIDs, hãy uống sau bữa ăn và dùng liều thấp nhất có hiệu quả trong thời gian ngắn nhất. Có thể thay thế bằng paracetamol (ít ảnh hưởng đến dạ dày hơn) khi phù hợp. Tham khảo ý kiến dược sĩ trước khi sử dụng.

Quản lý stress: Duy trì thói quen ngủ đủ giấc (7-8 giờ/đêm), tập thể dục nhẹ nhàng 30 phút mỗi ngày (đi bộ, yoga), và thực hành các kỹ thuật thư giãn giúp giảm tác động tiêu cực của stress lên dạ dày.

Xây dựng thói quen ăn uống lành mạnh: Ăn đúng giờ, không bỏ bữa, nhai kỹ và ăn chậm. Hạn chế rượu bia, thuốc lá và đồ uống có caffeine. Bổ sung rau xanh, trái cây và các thực phẩm giàu chất xơ vào khẩu phần hàng ngày.

Vệ sinh nguồn nước: Trong mùa mưa, nguồn nước dễ bị ô nhiễm. Đảm bảo sử dụng nước sạch để nấu ăn và sinh hoạt. Nếu nghi ngờ nguồn nước không an toàn, hãy đun sôi trước khi sử dụng.

Mặc dù viêm dạ dày cấp nhẹ có thể tự cải thiện, bạn cần đi khám bác sĩ ngay khi gặp các tình huống sau:

Triệu chứng không cải thiện sau 2-3 ngày tự chăm sóc tại nhà, hoặc có xu hướng nặng hơn. Nôn ra máu hoặc dịch nôn có màu bã cà phê, đi cầu phân đen hoặc lẫn máu. Đau bụng vùng thượng vị dữ dội, liên tục, không đáp ứng với thuốc giảm đau thông thường.

Sốt cao trên 38.5°C kèm theo đau bụng, gợi ý nhiễm trùng cần điều trị kháng sinh. Có dấu hiệu mất nước: miệng khô, tiểu ít, nước tiểu sẫm màu, chóng mặt khi đứng dậy, mệt lả. Đặc biệt chú ý ở người cao tuổi, phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ — đây là nhóm có nguy cơ biến chứng cao hơn và cần được thăm khám sớm.

Bác sĩ có thể chỉ định nội soi dạ dày, xét nghiệm H. pylori hoặc các xét nghiệm máu để xác định nguyên nhân chính xác và đưa ra phác đồ điều trị phù hợp.

Viêm dạ dày cấp tuy phổ biến nhưng không nên chủ quan. Một số lưu ý quan trọng cần ghi nhớ:

Không tự ý sử dụng kháng sinh khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Việc dùng kháng sinh bừa bãi không những không hiệu quả mà còn gây kháng thuốc và tổn thương thêm niêm mạc dạ dày.

Không nhịn ăn hoàn toàn khi bị viêm dạ dày. Dạ dày trống rỗng khiến axit dạ dày tiếp xúc trực tiếp với niêm mạc, làm tình trạng viêm nặng hơn. Thay vào đó, hãy ăn nhẹ với thức ăn dễ tiêu.

Hạn chế sử dụng sữa để giảm đau dạ dày. Mặc dù sữa có thể tạm thời trung hòa axit, nhưng sau đó lại kích thích dạ dày tiết thêm axit, khiến triệu chứng tồi tệ hơn.

Nếu bạn đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính, hãy tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi sử dụng thêm bất kỳ thuốc dạ dày nào để tránh tương tác thuốc.

Lưu ý: Sản phẩm gợi ý dưới đây chỉ mang tính tham khảo, không thay thế tư vấn từ bác sĩ hoặc dược sĩ. Vui lòng tham khảo ý kiến chuyên gia trước khi sử dụng.

• Thuốc dạ dày Phosphalugel (Hộp 26 gói)
• Thuốc dạ dày Gaviscon Dual Action (Hộp 16 gói)
• Thuốc tiêu chảy Smecta (Hộp 30 gói)

Xem thêm sản phẩm tại Circa.vn

1. WHO
2. Mayo Clinic
3. NHS UK
4. MSD Manual
5. Bộ Y tế Việt Nam