Ngạt mũi kéo dài: Phân biệt viêm xoang, viêm mũi dị ứng và khi nào cần gặp bác sĩ

Dưới đây là bảng so sánh các tình trạng thường gặp nhất gây ngạt mũi kéo dài:

Nguồn: Tổng hợp từ CMAJ (2017)(Nguồn: Kaplan, CMAJ, 2017) và Australasian Society of Clinical Immunology and Allergy.(Nguồn: ASCIA — Allergic Rhinitis Clinical Update)

Viêm mũi dị ứng là nguyên nhân phổ biến nhất gây ngạt mũi tái phát, ảnh hưởng ước tính 10–30% dân số toàn cầu.(Nguồn: ASCIA — Allergic Rhinitis Clinical Update) Bệnh xảy ra khi hệ miễn dịch phản ứng quá mức với các dị nguyên như phấn hoa, bụi nhà, lông thú cưng, hoặc nấm mốc.

Đặc điểm nhận biết: Bộ ba triệu chứng kinh điển — hắt hơi hàng loạt, ngứa mũi/mắt và chảy mũi trong — giúp phân biệt với các nguyên nhân khác. Triệu chứng thường nặng hơn khi tiếp xúc trực tiếp với dị nguyên và giảm khi tránh xa.

Thường bị nhầm lẫn với viêm mũi dị ứng nhưng test da âm tính và không đáp ứng với kháng histamine. Các yếu tố kích phát bao gồm thay đổi thời tiết, khói thuốc, mùi nồng, ô nhiễm không khí, hoặc thay đổi nội tiết (ví dụ: trong thai kỳ).

Theo tiêu chuẩn chẩn đoán, viêm xoang mạn tính được xác định khi có ít nhất 2 trong các triệu chứng sau kéo dài ≥8 tuần: ngạt mũi, đau/nặng mặt, chảy mũi đục hoặc chảy mũi sau, giảm hoặc mất khứu giác — kèm theo bằng chứng khách quan trên CT scan hoặc nội soi mũi.(Nguồn: Kaplan, CMAJ, 2017)

CRS chia thành 2 phân nhóm:

• CRS không có polyp: Thường liên quan nhiễm trùng tái phát.
• CRS có polyp mũi: Liên quan viêm mạn tính, thường đi kèm giảm khứu giác rõ rệt. Polyp là khối tăng trưởng lành tính từ niêm mạc mũi-xoang.

Vách ngăn mũi bị lệch (bẩm sinh hoặc do chấn thương) có thể gây ngạt mũi một bên kéo dài. Đặc điểm: triệu chứng thường nặng hơn ở một bên, không đáp ứng với thuốc xịt, và có thể gây chảy máu mũi tái phát ở bên lệch.

Đây là tình trạng "nghiện thuốc xịt mũi" — xảy ra khi sử dụng thuốc xịt co mạch (oxymetazoline, xylometazoline) liên tục quá 5–7 ngày. Khi ngừng thuốc, niêm mạc mũi bị phản ứng bật ngược (rebound congestion), gây ngạt nặng hơn ban đầu, khiến người dùng tiếp tục xịt trong vòng luẩn quẩn.(Nguồn: Kaplan, CMAJ, 2017)

💊 Góc chia sẻ từ Dược sĩ: "Tôi thường gặp khách hàng mua đi mua lại thuốc xịt mũi co mạch mỗi tuần, có người dùng liên tục nhiều tháng. Khi hỏi kỹ, họ cho biết 'ngạt quá không chịu nổi nếu không xịt.' Đây là dấu hiệu điển hình của rhinitis medicamentosa. Tôi thường tư vấn chuyển sang xịt corticosteroid mũi (như budesonide hoặc fluticasone) theo chỉ định bác sĩ, kết hợp giảm dần thuốc co mạch trong 1–2 tuần. Quan trọng là giải thích cho khách hàng hiểu rằng corticosteroid mũi không gây tác dụng phản ứng bật ngược và an toàn khi sử dụng dài hạn theo hướng dẫn."

Viêm mũi dị ứng:

• Tránh dị nguyên: Giặt ga gối bằng nước nóng hàng tuần, dùng máy lọc không khí, hạn chế tiếp xúc thú cưng.
• Kháng histamine đường uống: Cetirizine, loratadine, fexofenadine — ưu tiên thế hệ 2 (ít gây buồn ngủ).
• Xịt corticosteroid mũi: Fluticasone, mometasone — hiệu quả nhất khi dùng đều đặn hằng ngày, có thể mất 1–2 tuần để đạt hiệu quả tối đa.

Viêm xoang mạn tính:

• Xịt corticosteroid mũi: Là phương pháp điều trị hàng đầu (first-line) theo đồng thuận quốc tế. Có thể cần 2–3 tháng sử dụng đều đặn để thấy cải thiện rõ rệt.(Nguồn: Kaplan, CMAJ, 2017)
• Rửa mũi bằng nước muối sinh lý: Được hỗ trợ bởi tổng quan Cochrane — giúp loại bỏ dịch nhầy, giảm viêm, cải thiện triệu chứng khi dùng đơn độc hoặc kết hợp.(Nguồn: Head et al., Cochrane, 2018)
• Kháng sinh: Chỉ khi có đau đáng kể, dịch mủ rõ ràng, hoặc viêm xoang cấp tái phát. Amoxicillin-clavulanate là lựa chọn hàng đầu.(Nguồn: Kaplan, CMAJ, 2017)
• Phẫu thuật nội soi xoang: Dành cho trường hợp thất bại điều trị nội khoa, do bác sĩ chuyên khoa Tai-Mũi-Họng đánh giá.

Rhinitis medicamentosa:

• Ngừng thuốc xịt co mạch — có thể ngừng đột ngột hoặc giảm dần trong 1–2 tuần.
• Chuyển sang xịt corticosteroid mũi để kiểm soát triệu chứng trong thời gian chuyển đổi.
• Rửa mũi bằng nước muối sinh lý hỗ trợ giảm ngạt.

Bảng câu hỏi SNOT-22 (Sino-Nasal Outcome Test) gồm 22 mục giúp đánh giá mức độ ảnh hưởng của triệu chứng mũi xoang đến chất lượng cuộc sống. Bạn có thể sử dụng bảng này để theo dõi diễn biến trước và sau điều trị, và chia sẻ kết quả với bác sĩ để hỗ trợ quyết định điều trị.(Nguồn: Kaplan, CMAJ, 2017)

Hãy đến khám bác sĩ chuyên khoa Tai-Mũi-Họng khi có bất kỳ dấu hiệu nào sau đây:

• Ngạt mũi kéo dài trên 2–3 tuần không cải thiện dù đã dùng thuốc không kê đơn.
• Đau mặt dữ dội — đặc biệt đau quanh mắt, trán, hoặc gò má.
• Dịch mũi có mùi hôi — có thể gợi ý nhiễm trùng nặng hoặc dị vật trong mũi.
• Ngạt mũi một bên kéo dài — cần loại trừ polyp, lệch vách ngăn, hoặc hiếm gặp hơn là khối u.
• Chảy máu mũi tái phát — đặc biệt ở một bên.
• Lồi mắt (proptosis) hoặc thay đổi thị lực — dấu hiệu biến chứng nghiêm trọng cần cấp cứu.
• Sốt cao kèm đau mặt — gợi ý viêm xoang cấp nặng hoặc biến chứng.
• Hơn 3 đợt viêm xoang cấp/năm — cần đánh giá cấu trúc giải phẫu và miễn dịch.

Rửa mũi bằng nước muối sinh lý (0,9% NaCl) là biện pháp đơn giản, an toàn và được khuyến cáo cho hầu hết mọi nguyên nhân gây ngạt mũi:(Nguồn: Head et al., Cochrane, 2018)

1. Rửa tay sạch bằng xà phòng.
2. Chuẩn bị dung dịch nước muối sinh lý (mua sẵn hoặc pha: 1/4 thìa cà phê muối tinh khiết + 240 ml nước đun sôi để nguội).
3. Nghiêng đầu sang một bên trên bồn rửa.
4. Từ từ bơm hoặc đổ dung dịch vào lỗ mũi phía trên — dung dịch sẽ chảy ra lỗ mũi phía dưới.
5. Xì mũi nhẹ nhàng (không bịt mũi) để loại bỏ dịch còn lại.
6. Lặp lại bên còn lại.
7. Thực hiện 1–2 lần/ngày, trước khi xịt thuốc (nếu có).

Lưu ý quan trọng: Chỉ sử dụng nước đun sôi để nguội, nước cất hoặc nước lọc tiệt trùng — KHÔNG dùng nước máy chưa đun sôi vì có nguy cơ nhiễm ký sinh trùng (rất hiếm nhưng nguy hiểm).

Ngạt mũi kéo dài không phải là điều bình thường cần chấp nhận. Việc xác định đúng nguyên nhân — viêm mũi dị ứng, viêm xoang mạn tính hay tình trạng khác — là chìa khóa để điều trị hiệu quả. Nếu triệu chứng không cải thiện sau 2–3 tuần tự điều trị, hoặc bạn nhận thấy bất kỳ dấu hiệu cảnh báo nào, hãy đến gặp bác sĩ chuyên khoa Tai-Mũi-Họng để được thăm khám và chẩn đoán chính xác.

1. Kaplan A. Canadian guidelines for chronic rhinosinusitis. Canadian Medical Association Journal. 2017;189(18):E667. https://www.cmaj.ca/content/189/18/E667
2. Australasian Society of Clinical Immunology and Allergy. Allergic Rhinitis Clinical Update. https://allergy.org.au/hp/allergic-rhinitis/nar-ar-crwnp
3. Head K, et al. Saline irrigation for allergic rhinitis. Cochrane Database of Systematic Reviews. 2018. https://www.cochranelibrary.com/cdsr/doi/10.1002/14651858.CD006394.pub3/full
4. Wise SK, et al. International Consensus Statement on Allergy and Rhinology: Allergic Rhinitis. Int Forum Allergy Rhinol. 2018;8(2):108-352.
5. University of Miami Health. Allergies vs Sinusitis: How to Tell the Difference. https://news.umiamihealth.org/en/allergies-vs-sinusitis-how-to-tell-the-difference-and-get-the-right-treatment/

Bài viết này chỉ mang tính chất tham khảo, không thay thế cho việc chẩn đoán hoặc điều trị y khoa. Vui lòng tham khảo ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi áp dụng bất kỳ thông tin nào trong bài.