Nước tăng lực và caffeine: dùng sao cho an toàn khi làm ca đêm, lái xe mùa hè

Thành phần tạo cảm giác tỉnh táo chính trong cả cà phê lẫn nước tăng lực là caffeine – một chất kích thích hệ thần kinh trung ương. Ngoài ra, nhiều loại nước tăng lực còn chứa đường với hàm lượng cao, taurine, vitamin nhóm B và đôi khi là chiết xuất guarana (cũng chứa caffeine).

Lượng caffeine rất khác nhau giữa các sản phẩm: một lon nước tăng lực thông thường ở thị trường có thể chứa khoảng 80–300 mg caffeine mỗi khẩu phần, tương đương một đến vài tách cà phê. Vì caffeine có thể “ẩn” trong nhiều nguồn (cà phê, trà, nước ngọt có ga, socola, một số thuốc giảm đau), tổng lượng nạp vào trong ngày dễ vượt mức bạn nghĩ.

Theo Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), với người trưởng thành khỏe mạnh, mức khoảng 400 mg caffeine mỗi ngày (tương đương 2–3 tách cà phê 350 ml) thường không gây hại. Tuy nhiên đây là con số trung bình – độ nhạy cảm với caffeine khác nhau ở mỗi người, có người chỉ một ly đã hồi hộp, khó ngủ.

Với thanh thiếu niên, khuyến nghị thận trọng hơn nhiều: nên giới hạn dưới khoảng 100 mg/ngày. Học viện Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) khuyến cáo trẻ em và thanh thiếu niên không nên dùng nước tăng lực. Một điểm cần nhớ: dùng dồn một lượng lớn caffeine trong thời gian ngắn (ví dụ nhiều lon liên tiếp) nguy hiểm hơn nhiều so với rải đều lượng nhỏ trong ngày.

Mùa hè và môi trường nóng bức làm tăng nguy cơ mất nước do đổ mồ hôi nhiều. Caffeine có tính lợi tiểu nhẹ, cộng với việc nhiều người dùng nước tăng lực thay cho nước lọc khi vận động hoặc làm việc ngoài trời, khiến cơ thể càng dễ thiếu nước.

Đặc biệt nguy hiểm là kết hợp nước tăng lực với vận động gắng sức hoặc với rượu bia. Mất nước cộng caffeine liều cao có thể làm tim đập nhanh, hồi hộp và tăng cảm giác mệt sau khi hết tác dụng. Khi trời nóng, hãy ưu tiên bù nước đúng cách thay vì lạm dụng đồ uống chứa caffeine.

Một số nhóm nên hạn chế hoặc tránh caffeine liều cao:

• Người có bệnh tim mạch, rối loạn nhịp tim hoặc tăng huyết áp: caffeine có thể làm tim đập nhanh và tăng huyết áp tạm thời.
• Người hay lo âu, mất ngủ: caffeine làm nặng thêm cảm giác bồn chồn và khó ngủ.
• Phụ nữ mang thai hoặc cho con bú: nên giới hạn caffeine và hỏi ý kiến bác sĩ.
• Thanh thiếu niên và trẻ em: không nên dùng nước tăng lực.
• Người đang dùng một số thuốc – hãy hỏi dược sĩ về tương tác với caffeine.

Khi nạp quá nhiều caffeine, cơ thể có thể phản ứng với các biểu hiện:

• Hồi hộp, tim đập nhanh, cảm giác đánh trống ngực.
• Bồn chồn, run tay, lo lắng.
• Khó ngủ, mất ngủ kéo dài.
• Đau đầu, đau bụng, buồn nôn.
• Đi tiểu nhiều, cảm giác khát – dấu hiệu mất nước.

Nếu xuất hiện các triệu chứng này, hãy ngừng nạp thêm caffeine, nghỉ ngơi và uống nước. Phần lớn cảm giác sẽ giảm khi caffeine được đào thải.

Tỉnh táo bền vững không đến từ việc nạp thêm caffeine mà từ ngủ đủ và sinh hoạt hợp lý:

• Ngủ đủ giấc là cách chống buồn ngủ hiệu quả nhất. Với người làm ca đêm, một giấc ngủ ngắn 20–30 phút trước ca có thể hữu ích.
• Bù nước đúng cách: khi làm việc, vận động ra nhiều mồ hôi trong mùa nóng, nên uống nước thường xuyên; nếu mất nhiều mồ hôi, có thể dùng dung dịch bù nước – điện giải (oresol) pha đúng tỉ lệ hướng dẫn để bù lại muối khoáng.
• Vận động nhẹ, hít thở sâu hoặc ra ngoài tiếp xúc ánh sáng tự nhiên giúp tỉnh táo mà không cần caffeine.
• Nếu muốn bổ sung vitamin, có thể chọn viên sủi vitamin C như một thức uống giải khát ít đường thay cho nước tăng lực nhiều đường.

Lưu ý: oresol là thuốc bù nước – điện giải, cần pha đúng hướng dẫn; viên sủi vitamin C là sản phẩm bổ sung. Thông tin sản phẩm mang tính tham khảo, đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng.

Hãy đến cơ sở y tế nếu sau khi dùng nhiều caffeine/nước tăng lực, bạn gặp:

• Đau ngực, khó thở, tim đập rất nhanh hoặc không đều kéo dài.
• Choáng váng, gần như ngất hoặc ngất.
• Co giật, lú lẫn, nôn ói nhiều.

Đây có thể là dấu hiệu ngộ độc caffeine hoặc vấn đề tim mạch cần được xử trí ngay. Nếu bạn thường xuyên phải dựa vào caffeine để duy trì hoạt động hằng ngày, hãy trao đổi với bác sĩ để tìm nguyên nhân gây mệt mỏi, mất ngủ.

Caffeine không xấu nếu dùng có chừng mực: với người lớn khỏe mạnh, khoảng 400 mg/ngày thường an toàn, nhưng độ nhạy cảm mỗi người mỗi khác. Vấn đề nằm ở việc lạm dụng – uống dồn nhiều lon nước tăng lực, dùng thay nước lọc khi trời nóng, hoặc kết hợp với rượu bia và vận động gắng sức.

Hãy xem nước tăng lực là giải pháp tạm thời, không phải thay thế cho giấc ngủ và việc bù nước đầy đủ. Lắng nghe cơ thể, giảm caffeine nếu thấy hồi hộp hay mất ngủ, và đừng để trẻ em, thanh thiếu niên sử dụng nước tăng lực.