Vệ sinh tai đúng cách và xử trí ráy tai: những điều nên tránh

Ráy tai (cerumen) là chất do các tuyến trong ống tai ngoài tiết ra, trộn lẫn với tế bào da bong ra. Dù trông không “sạch sẽ”, ráy tai thực ra có nhiều vai trò bảo vệ:

• Bôi trơn và giữ ẩm cho ống tai, tránh khô ngứa.
• Bẫy bụi bẩn, vi khuẩn và ngăn dị vật nhỏ đi sâu vào trong.
• Tạo môi trường giúp hạn chế nhiễm trùng.

Quan trọng hơn, tai có cơ chế tự làm sạch: ráy tai cùng bụi bẩn sẽ tự di chuyển dần ra phía ngoài ống tai nhờ cử động của hàm khi nói và nhai, rồi bong ra một cách tự nhiên. Vì vậy, ở hầu hết mọi người, tai không cần được “dọn dẹp” bằng dụng cụ.

Theo khuyến cáo của Học viện Tai Mũi Họng – Phẫu thuật Đầu cổ Hoa Kỳ (AAO-HNS), không nên dùng tăm bông hay các vật nhỏ để lấy ráy tai. Nhiều người tưởng mình đang làm sạch tai, nhưng thực tế tăm bông thường đẩy ráy tai vào sâu hơn và nén chặt lại, gây ra tình trạng nút ráy tai.

Ngoài ra, đưa vật vào ống tai còn có thể gây trầy xước ống tai, thủng màng nhĩ hoặc tổn thương các xương nhỏ dẫn truyền âm thanh – dẫn đến nghe kém, chóng mặt, ù tai. Bản thân nhà sản xuất tăm bông cũng ghi rõ trên bao bì rằng không nên đưa sản phẩm vào ống tai.

Ở một số người, ráy tai tích tụ nhiều và bị nén lại thành nút ráy tai (cerumen impaction), gây ra các triệu chứng:

• Cảm giác đầy, bít tắc trong tai.
• Nghe kém hoặc nghe như có màng che.
• Ù tai, đôi khi chóng mặt nhẹ.
• Ngứa, khó chịu hoặc đau nhẹ trong tai.

Tình trạng này hay gặp hơn ở người cao tuổi, người đeo máy trợ thính hoặc nút tai thường xuyên, và – trớ trêu thay – ở chính những người hay ngoáy tai bằng tăm bông. Khi có các dấu hiệu trên, không nên cố tự móc ráy ra mà nên xử trí đúng cách hoặc đi khám.

Với hầu hết mọi người, việc vệ sinh tai rất đơn giản:

• Lau phần tai ngoài: dùng khăn mềm ẩm lau vành tai và cửa ống tai. Không cần đưa bất cứ thứ gì vào sâu trong ống tai.
• Làm mềm ráy tai khi cần: nếu cảm thấy ráy tai nhiều, có thể dùng dung dịch nhỏ tai (cerumenolytic) hoặc nhỏ vài giọt nước muối sinh lý để làm mềm, giúp ráy tự trôi ra dễ hơn. Nghiêng đầu để dung dịch ngấm vài phút rồi nghiêng lại cho chảy ra.
• Xịt vệ sinh tai chuyên dụng giúp làm sạch nhẹ nhàng phần ống tai ngoài mà không phải dùng vật cứng.

Nên đọc kỹ hướng dẫn của từng sản phẩm và ngừng sử dụng nếu thấy đau. Lưu ý: không dùng dung dịch nhỏ tai nếu nghi ngờ thủng màng nhĩ, đang chảy dịch tai hoặc vừa phẫu thuật tai – hãy hỏi ý kiến bác sĩ trước.

Để bảo vệ tai, hãy tránh:

• Ngoáy tai bằng tăm bông, kẹp tăm, chìa khóa hay bất kỳ vật cứng nào.
• Dùng nến xông tai (ear candling): phương pháp này không có bằng chứng hiệu quả và có thể gây bỏng, tổn thương tai.
• Bơm rửa tai mạnh tại nhà khi không chắc chắn về tình trạng màng nhĩ.
• Cố lấy ráy tai khi đang đau tai, chảy dịch hoặc sau chấn thương.

Hãy đến cơ sở y tế hoặc gặp bác sĩ tai mũi họng khi:

• Tai bị bít tắc, nghe kém, ù tai kéo dài nghi do nút ráy tai mà các biện pháp làm mềm tại nhà không cải thiện.
• Đau tai, chảy dịch hoặc chảy máu tai.
• Chóng mặt, sốt kèm triệu chứng ở tai.
• Bạn có tiền sử thủng màng nhĩ, đặt ống thông nhĩ hoặc đã phẫu thuật tai – không nên tự nhỏ thuốc hay bơm rửa.

Bác sĩ có thể lấy ráy tai an toàn bằng dụng cụ chuyên dụng, bơm rửa hoặc hút, đồng thời kiểm tra màng nhĩ để loại trừ các nguyên nhân khác gây nghe kém.

Với trẻ em: ống tai của trẻ nhỏ và nhạy cảm hơn người lớn, vì vậy tuyệt đối không dùng tăm bông hay dụng cụ ngoáy tai cho trẻ. Chỉ cần lau nhẹ vành tai và phần ngoài bằng khăn mềm. Nếu nghi trẻ có nút ráy tai gây nghe kém, hay kéo tai, quấy khóc, nên đưa trẻ đến bác sĩ thay vì tự xử lý tại nhà.

Với người đeo máy trợ thính hoặc thường dùng nút tai: các thiết bị này có thể cản trở quá trình tự đẩy ráy ra ngoài, khiến ráy tai dễ tích tụ và nén lại hơn. Nhóm này nên kiểm tra tai định kỳ và làm mềm ráy bằng dung dịch phù hợp theo hướng dẫn. Người cao tuổi cũng dễ bị nút ráy tai hơn do ráy có xu hướng khô và cứng theo tuổi. Trong mọi trường hợp, nếu xuất hiện đau, chảy dịch hoặc nghe kém kéo dài, hãy đi khám chuyên khoa tai mũi họng.

Ráy tai là “người bảo vệ” tự nhiên của ống tai, và trong đa số trường hợp, tai tự làm sạch mà không cần can thiệp. Thói quen ngoáy tai bằng tăm bông tuy phổ biến nhưng lại có thể đẩy ráy vào sâu và gây tổn thương. Cách vệ sinh tai an toàn nhất là lau phần tai ngoài và chỉ làm mềm ráy bằng dung dịch phù hợp khi thật sự cần.

Nếu có dấu hiệu nút ráy tai gây khó chịu hoặc nghe kém, hãy xử trí đúng cách hoặc đi khám thay vì tự móc tai. Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế cho thăm khám của bác sĩ.