Quai bị ở trẻ em: nhận biết, chăm sóc tại nhà và cách phòng ngừa

Quai bị do một loại virus thuộc nhóm paramyxovirus gây ra. Virus lây qua đường hô hấp: khi người bệnh ho, hắt hơi, nói chuyện hoặc dùng chung vật dụng ăn uống, giọt bắn chứa virus có thể truyền sang người khác. Trẻ cũng có thể lây khi chạm vào bề mặt nhiễm virus rồi đưa tay lên miệng, mũi.

Điều đáng lưu ý là trẻ có thể lây bệnh cho người khác từ trước khi có triệu chứng rõ ràng đến vài ngày sau khi tuyến mang tai sưng. Vì vậy, khi trẻ mắc bệnh, nên cho trẻ nghỉ học và hạn chế tiếp xúc để tránh lây lan trong lớp học, gia đình.

Sau thời gian ủ bệnh khoảng 2–3 tuần, trẻ có thể xuất hiện các biểu hiện:

• Sưng đau một hoặc hai bên tuyến mang tai (vùng má, phía trước và dưới tai), khiến khuôn mặt trông phính ra.
• Đau khi nhai, nuốt hoặc khi ăn đồ chua.
• Sốt, mệt mỏi, đau đầu, đau cơ, chán ăn.
• Khô miệng, khó chịu vùng hàm.

Một số trẻ chỉ có triệu chứng nhẹ hoặc không điển hình. Vì nhiều bệnh khác cũng gây sưng vùng cổ – hàm, nếu chưa chắc chắn, cha mẹ nên cho trẻ đi khám để được chẩn đoán đúng.

Hiện chưa có thuốc đặc trị virus quai bị; chăm sóc chủ yếu là hỗ trợ giảm triệu chứng và giúp trẻ dễ chịu:

• Cho trẻ nghỉ ngơi, uống đủ nước, ăn thức ăn mềm, dễ nuốt.
• Tránh đồ ăn chua, cứng vì có thể làm tăng tiết nước bọt và đau hơn.
• Có thể chườm ấm hoặc mát vùng sưng để giảm khó chịu.
• Dùng thuốc hạ sốt, giảm đau chứa paracetamol theo cân nặng và độ tuổi của trẻ khi trẻ sốt hoặc đau nhiều; đọc kỹ hướng dẫn, không tự phối hợp nhiều thuốc.
• Giữ vệ sinh răng miệng, có thể súc miệng bằng dung dịch phù hợp với trẻ để làm sạch, dễ chịu.

Không tự ý dùng kháng sinh vì kháng sinh không có tác dụng với virus. Với trẻ nhỏ, hãy tham khảo dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc nào.

Đa số trẻ hồi phục hoàn toàn, nhưng quai bị đôi khi có thể gây biến chứng, đặc biệt khi không được theo dõi:

• Viêm tinh hoàn ở bé trai (thường sau tuổi dậy thì) hoặc viêm buồng trứng ở bé gái.
• Viêm màng não, viêm não — hiếm nhưng cần cấp cứu.
• Viêm tụy, giảm hoặc mất thính lực (hiếm).

Vì có thể có biến chứng, cha mẹ cần theo dõi sát và đưa trẻ đi khám khi có dấu hiệu bất thường thay vì chỉ chăm sóc tại nhà.

Hãy đưa trẻ đến cơ sở y tế khi:

• Trẻ sốt cao liên tục, li bì, đau đầu dữ dội, nôn ói nhiều.
• Cứng gáy, co giật, lơ mơ — dấu hiệu cần cấp cứu.
• Bé trai đau, sưng vùng bìu hoặc bé gái đau bụng dưới nhiều.
• Đau bụng vùng trên rốn dữ dội, nôn (nghi viêm tụy).
• Nghe kém, ù tai, hoặc trẻ quá mệt, bỏ ăn uống, có dấu hiệu mất nước.

Ngay cả khi triệu chứng nhẹ, nếu cha mẹ chưa chắc chắn về chẩn đoán, việc đưa trẻ đi khám để được xác định và hướng dẫn theo dõi là an toàn nhất.

Phòng ngừa hiệu quả nhất là tiêm vắc xin. Vắc xin phòng quai bị thường nằm trong mũi phối hợp sởi – quai bị – rubella (MMR), được khuyến cáo trong lịch tiêm chủng cho trẻ. Cha mẹ nên cho trẻ tiêm đúng lịch theo hướng dẫn của cơ sở tiêm chủng và Bộ Y tế.

Bên cạnh vắc xin, các biện pháp hỗ trợ gồm: dạy trẻ rửa tay thường xuyên, che miệng khi ho, hắt hơi; không dùng chung ly, muỗng, bàn chải; và cho trẻ mắc bệnh nghỉ học, cách ly theo hướng dẫn để tránh lây lan.

Để đồng hành cùng trẻ khi mắc quai bị, cha mẹ nên nhớ:

• Quai bị do virus — kháng sinh không có tác dụng; chăm sóc chủ yếu là hỗ trợ.
• Theo dõi sát dấu hiệu biến chứng, nhất là ở bé trai sau dậy thì.
• Cho trẻ nghỉ ngơi, cách ly đủ thời gian để tránh lây cho bạn bè, người thân.
• Chủ động cho trẻ tiêm vắc xin đúng lịch để phòng bệnh và giảm nguy cơ biến chứng.

Sự quan tâm, theo dõi của gia đình giúp trẻ hồi phục an toàn và hạn chế lây lan trong cộng đồng.