Chai chân và mắt cá chân: nguyên nhân, chăm sóc và cách phòng ngừa cho người đứng, đi lại nhiều

Chai chân (callus) và mắt cá chân (corn) đều là vùng da dày lên do áp lực và ma sát lặp đi lặp lại, nhưng có một số khác biệt:

• Chai chân thường rộng, phẳng, ít đau, hay xuất hiện ở những vùng chịu lực như gót chân, lòng bàn chân, ụ ngón chân.
• Mắt cá chân thường nhỏ hơn, có nhân cứng ở giữa, hay nằm ở mặt trên hoặc kẽ các ngón chân và có thể gây đau khi ấn vào.

Cả hai đều là cách da phản ứng để tự bảo vệ khỏi tổn thương do tì đè. Vì vậy, nếu chỉ loại bỏ phần da dày mà không giải quyết nguyên nhân gây áp lực, chúng thường sẽ tái xuất hiện.

Những yếu tố thường dẫn đến chai chân và mắt cá:

• Giày dép không vừa: giày quá chật, quá rộng, hoặc giày cao gót tạo áp lực lên các điểm nhất định của bàn chân.
• Đứng hoặc đi lại nhiều: những người làm công việc phải đứng lâu, đi bộ nhiều chịu áp lực kéo dài lên bàn chân.
• Không mang tất hoặc tất bị xô lệch gây ma sát.
• Một số bất thường ở bàn chân như ngón chân hình búa, biến dạng khớp, khiến một số điểm chịu lực nhiều hơn.
• Đặc thù vận động ở người chơi thể thao, chạy bộ, hoặc dùng dụng cụ tạo ma sát ở tay (chai tay).

Với chai chân, mắt cá thông thường, các biện pháp sau có thể giúp giảm khó chịu:

• Ngâm chân trong nước ấm khoảng 5–10 phút giúp làm mềm vùng da dày.
• Nhẹ nhàng làm mỏng lớp da đã mềm bằng đá kỳ hoặc dũa chân chuyên dụng, làm từ từ, không cố gắng loại bỏ hết trong một lần.
• Dưỡng ẩm thường xuyên: dùng kem dưỡng ẩm cho bàn chân, có thể chọn loại chứa thành phần như urea giúp làm mềm da. Đọc kỹ hướng dẫn sử dụng.
• Dùng miếng lót hoặc đệm giảm áp lực đặt vào vùng bị tì đè để giảm ma sát.
• Mang giày vừa vặn, thoáng và đi tất phù hợp.

Việc chăm sóc nên kiên trì và nhẹ nhàng. Mục tiêu là giảm áp lực và làm mềm da, chứ không phải cố gắng cắt gọt sâu.

Một số việc có thể gây hại nhiều hơn lợi:

• Tự cắt, gọt sâu vùng chai hoặc mắt cá bằng dao, lưỡi lam, dễ gây vết thương và nhiễm trùng.
• Tự ý dùng miếng dán chứa axit (salicylic acid) mà không cân nhắc tình trạng sức khỏe: các sản phẩm này có thể gây kích ứng vùng da lành, đặc biệt cần thận trọng với người bệnh tiểu đường, suy giảm tuần hoàn — những đối tượng này nên hỏi ý kiến nhân viên y tế trước khi dùng.
• Tiếp tục mang giày gây đau mà không điều chỉnh.
• Bỏ qua dấu hiệu nhiễm trùng như sưng, đỏ, chảy dịch.

Vì chai chân và mắt cá đến từ áp lực và ma sát, phòng ngừa chủ yếu xoay quanh việc giảm các yếu tố này:

• Chọn giày vừa chân: đủ rộng ở phần mũi để các ngón chân thoải mái, không quá chật cũng không quá lỏng. Nên thử giày vào cuối ngày khi chân hơi to hơn.
• Hạn chế giày cao gót và giày mũi nhọn trong thời gian dài.
• Mang tất phù hợp, thấm hút tốt, không bị xô lệch.
• Dùng miếng lót, đệm ở những vùng dễ chịu lực nếu bạn phải đứng hoặc đi nhiều.
• Dưỡng ẩm bàn chân đều đặn để da mềm mại, ít bị dày sừng.
• Nghỉ ngơi cho chân khi có thể, thay đổi tư thế nếu công việc phải đứng lâu.

Với người chơi thể thao, chọn giày phù hợp với môn vận động và thay giày khi đã mòn cũng giúp giảm điểm tì đè bất thường.

Không phải vùng chai nào cũng cần can thiệp. Nhiều người có lớp chai mỏng ở lòng bàn chân hoặc gót mà không đau, không ảnh hưởng đi lại; trong trường hợp này, chăm sóc nhẹ nhàng và dưỡng ẩm là đủ. Vùng chai chỉ trở thành "vấn đề" khi nó dày lên nhiều, gây đau, làm thay đổi dáng đi hoặc khiến bạn phải tránh tì lên một điểm — điều này về lâu dài có thể ảnh hưởng đến khớp và tư thế.

Mắt cá chân, do có nhân cứng ấn vào mô bên dưới, thường gây đau rõ hơn chai. Nếu mắt cá khiến mỗi bước đi đều khó chịu, đó là dấu hiệu nên xem lại giày dép và cân nhắc đi khám. Việc nhận ra ranh giới giữa "bình thường" và "cần xử trí" giúp bạn không quá lo lắng nhưng cũng không bỏ qua khi cần.

Chai chân và mắt cá thường lành tính, nhưng bạn nên đi khám khi:

• Vùng chai hoặc mắt cá đau nhiều, ảnh hưởng đến đi lại.
• Có dấu hiệu nhiễm trùng: sưng, đỏ, nóng, chảy dịch hoặc mủ.
• Tình trạng không cải thiện dù đã chăm sóc và điều chỉnh giày dép.
• Chai, mắt cá tái phát nhiều, hoặc bàn chân có biến dạng.

Người bệnh tiểu đường hoặc người có vấn đề tuần hoàn, giảm cảm giác ở bàn chân nên đặc biệt thận trọng: không tự cắt gọt hay dùng sản phẩm chứa axit, và nên khám bàn chân định kỳ. Ở những đối tượng này, một tổn thương nhỏ ở chân cũng có thể chậm lành và dễ biến chứng, nên việc chăm sóc bàn chân cần được nhân viên y tế hướng dẫn.

Tóm lại, chai chân và mắt cá chân chủ yếu liên quan đến áp lực và ma sát, nên giải pháp bền vững là điều chỉnh giày dép kết hợp chăm sóc nhẹ nhàng. Người bệnh tiểu đường cần đặc biệt thận trọng và nên được nhân viên y tế hướng dẫn.