Tiêu chảy cấp nhẹ ở người lớn mùa hè: bù nước đúng cách, ăn uống thế nào và khi nào cần đi khám

Tiêu chảy cấp được định nghĩa là đi ngoài phân lỏng từ 3 lần trở lên trong 24 giờ, kéo dài dưới 14 ngày. Vào mùa hè, các nguyên nhân thường gặp gồm:

• Thực phẩm nhiễm khuẩn: thức ăn để lâu ở nhiệt độ phòng, đồ ăn đường phố bảo quản kém, hải sản chưa nấu chín kỹ.
• Nước đá, nước uống không đảm bảo vệ sinh, đặc biệt khi đi du lịch.
• Virus đường ruột lây qua tay bẩn, thức ăn, nước uống.
• Thay đổi chế độ ăn đột ngột khi đi xa, ăn nhiều đồ lạ.

Phần lớn trường hợp ở người trưởng thành khỏe mạnh là thể nhẹ: đi ngoài vài lần một ngày, không sốt cao, không có máu trong phân và người bệnh vẫn tỉnh táo, uống được. Đây là nhóm có thể theo dõi, chăm sóc tại nhà.

Nguy cơ chính của tiêu chảy không phải là số lần đi ngoài mà là mất nước và rối loạn điện giải. Theo WHO, dung dịch bù nước - điện giải đường uống (ORS, oresol) là biện pháp nền tảng trong xử trí tiêu chảy cấp ở mọi lứa tuổi.

• Pha oresol đúng theo hướng dẫn trên bao bì với lượng nước đun sôi để nguội quy định; pha sai tỷ lệ (quá đặc hoặc quá loãng) đều làm giảm hiệu quả và có thể gây hại.
• Uống chậm, từng ngụm nhỏ sau mỗi lần đi ngoài; dung dịch đã pha chỉ dùng trong 24 giờ.
• Nếu không có sẵn oresol, có thể tạm dùng nước cháo muối loãng, nước dừa, súp; tránh nước ngọt có ga và nước ép quá ngọt vì có thể làm tiêu chảy nặng hơn.
• Tiếp tục uống nước lọc xen kẽ trong ngày.

Người bệnh thận, suy tim hoặc đang ăn nhạt theo chỉ định cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng oresol.

Quan niệm nhịn ăn cho ruột nghỉ là không đúng. Theo NHS và MedlinePlus, người bệnh nên tiếp tục ăn ngay khi thấy đói, vì cơ thể cần năng lượng để phục hồi niêm mạc ruột:

• Chọn món dễ tiêu: cháo, cơm mềm, bánh mì, khoai tây, chuối, thịt nạc hấp luộc.
• Chia nhỏ bữa ăn, ăn từng ít một.
• Tạm tránh: đồ chiên rán nhiều dầu mỡ, thức ăn cay, rượu bia, cà phê đậm và các món quá ngọt.
• Với sữa: một số người tạm thời kém dung nạp lactose sau tiêu chảy, nếu uống sữa thấy đầy bụng, tiêu chảy tăng thì tạm ngưng vài ngày; sữa chua thường dễ dung nạp hơn.

Về men vi sinh (probiotic), một số nghiên cứu cho thấy một vài chủng nhất định có thể hỗ trợ rút ngắn thời gian tiêu chảy ở mức độ khác nhau tùy người. Đây là lựa chọn hỗ trợ, không thay thế việc bù nước và theo dõi triệu chứng.

Nhiều người có thói quen uống ngay thuốc cầm tiêu chảy khi mới đi ngoài vài lần. Tuy nhiên, tiêu chảy là một phản ứng giúp cơ thể đào thải tác nhân gây bệnh, nên việc cầm tiêu chảy quá sớm không phải lúc nào cũng có lợi.

• Không tự ý dùng thuốc cầm tiêu chảy khi có sốt cao hoặc phân lẫn máu, vì có thể làm bệnh nặng thêm; các trường hợp này cần đi khám.
• Không tự ý dùng kháng sinh; đa số tiêu chảy cấp do virus hoặc tự giới hạn, kháng sinh chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định.
• Nếu dùng bất kỳ thuốc không kê đơn nào, đọc kỹ hướng dẫn sử dụng và hỏi dược sĩ, đặc biệt khi đang có bệnh nền hoặc dùng thuốc khác.

Với người lớn tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh mạn tính, tốt nhất nên tham khảo ý kiến bác sĩ, dược sĩ trước khi dùng bất kỳ thuốc nào cho đợt tiêu chảy.

Vài thói quen đơn giản giúp giảm đáng kể nguy cơ:

• Ăn chín, uống sôi; hạn chế đồ tái sống, đặc biệt hải sản, trong những ngày nắng nóng.
• Không để thức ăn đã nấu ở nhiệt độ phòng quá 2 giờ; mùa nóng nên cho vào tủ lạnh sớm hơn và hâm kỹ trước khi ăn lại.
• Rửa tay bằng xà phòng trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh và sau khi chế biến thực phẩm sống.
• Cẩn thận với nước đá và rau sống ở hàng quán không rõ nguồn nước.
• Khi đi du lịch: ưu tiên nước đóng chai còn nguyên nắp, thức ăn nấu chín còn nóng; mang theo vài gói oresol trong hành lý.

Cần đến cơ sở y tế sớm khi có bất kỳ dấu hiệu nào sau đây:

• Phân có máu hoặc phân đen; sốt cao từ 39 độ C trở lên.
• Dấu hiệu mất nước: khát dữ dội, môi khô, tiểu rất ít, nước tiểu sậm màu, chóng mặt khi đứng dậy, mạch nhanh.
• Nôn liên tục, không uống được nước hoặc oresol.
• Đau bụng dữ dội hoặc đau khu trú một vùng.
• Tiêu chảy quá 2-3 ngày không cải thiện, hoặc trên 5-7 lần/ngày với lượng nhiều.
• Người trên 65 tuổi, phụ nữ mang thai, người bệnh mạn tính (tim, thận, đái tháo đường, suy giảm miễn dịch) bị tiêu chảy nên đi khám sớm hơn thay vì tự theo dõi.
• Vừa trở về từ vùng có dịch bệnh đường tiêu hóa hoặc sau chuyến du lịch nước ngoài.

Trẻ em bị tiêu chảy, đặc biệt trẻ nhỏ, mất nước rất nhanh; bài viết này dành cho người lớn, với trẻ em cha mẹ nên đưa đi khám sớm và không tự áp dụng liều thuốc của người lớn.

Những điểm cần ghi nhớ:

• Ưu tiên số một luôn là bù nước, điện giải; thuốc chỉ là hỗ trợ.
• Không dùng chung đơn thuốc cũ hoặc thuốc của người khác.
• Theo dõi số lần đi ngoài, tính chất phân, lượng nước uống được để cung cấp thông tin chính xác nếu cần đi khám.
• Sản phẩm men vi sinh là thực phẩm bảo vệ sức khỏe: sản phẩm không phải là thuốc và không có tác dụng thay thế thuốc chữa bệnh; tham khảo ý kiến dược sĩ hoặc bác sĩ trước khi sử dụng.
• Với thuốc không kê đơn như oresol: thông tin mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán bác sĩ; đọc kỹ hướng dẫn sử dụng trước khi dùng.

Tiêu chảy cấp nhẹ ở người lớn khỏe mạnh phần lớn sẽ tự cải thiện trong vài ngày. Việc bạn cần làm là bù nước, điện giải đều đặn, ăn nhẹ dễ tiêu, nghỉ ngơi và tránh tự ý dùng kháng sinh hay thuốc cầm tiêu chảy khi có dấu hiệu cảnh báo. Hãy đi khám sớm khi có sốt cao, phân máu, dấu hiệu mất nước hoặc khi bạn thuộc nhóm nguy cơ. Chuẩn bị sẵn oresol trong tủ thuốc gia đình, nhất là mùa hè và trước mỗi chuyến du lịch, là thói quen nhỏ nhưng rất hữu ích.

Thông tin trong bài mang tính tham khảo, không thay thế chẩn đoán hay điều trị của bác sĩ.